Yabanci Sermayeli Isletmeler
YABANCI ŞİRKETLER
Ülkemizde yabancı sermaye yatırımları ile ilgili uygulama iki ana hukuki kaynağa dayanmaktadır. Bunlardan birincisi, 30 kasım 1330 tarihli Ecnebi Anonim ve Sermayesi Eshama Münkasem Şirketler kanunu’na göre; Anonim veya Sermayesi paylara bölünmüş yabancı uyruklu şirketlerin Türkiye’de şube veya acente hane açmak suretiyle faaliyet göstererek yatırım yapmalarıdır. Diğer hukuki düzenlemeleri ise; 6224 sayılı karar ve bu karara ilişkin yayınlanan tebliğler teşkil etmektedir. Yabancı uyruklu şirketler tabiri, söz konusu şirketlerin yabancı ülke kanunlarına göre kurulmuş olmalarından dolayı kullanılmaktadır. Yabancı sermayeli şirketler ise, tamamı veya ortakların bir kısmı yabancı ancak, Tük mevzuatına göre Türkiye’de kurulan şirketlerdir.
1- YABANCI SERMAYELİ ŞİRKETLER :
Dışarıda yerleşik kişi ve kuruluşların Türkiye'de şirket kurmak veya mevcut kurulu bulunan bir şirkete iştirak etmek suretiyle ticari ve sınai yatırım yapmaları, 6224 sayılı yabancı sermayeyi teşvik kanunu ve bu kanuna istinaden çıkarılan yabancı sermaye çerçeve kararı ile bu karar kapsamında yayınlanan tebliğler bağlı olarak gerekli izin ve şartları yerine getirmekle mümkündür. Ayrıca; Türk parasının kıymetinin koruma hakkındaki kanun’la ilgili olarak yayınlanan 30 ve 32 sayılı kararlarda, yabancı sermayeli şirketlere ilişkin gerekli düzenlemeler yapılmıştır.
Türkiye’ye yabancı sermaye girişi üç ana amaca bağlı olarak gerçekleşmektedir:
a) Üretim amaçlı sınai yatırım yapmak,
b) İthalat, ihracat, yurt içi toptan ticaret ve her türlü mühendislik, müşavirlik ve organizasyon faaliyetleri ifa etmek.
c) Patent, teknik bilgisi, lisans anlaşması gibi kullanma hakkını sağlamak.
Dışarıda yerleşik kişi ve kuruluşların Türkiye'de sınai yatırım yapmaları veya ticari işlerde ve mühendislik-müşavirlik hizmetlerinde faaliyette bulunabilmeleri için iki nev'i sermaye şirketi olan Anonim ve Limitet şirketlerden birini tercih etmeleri gerekmektedir. Kurulu bir şirkete iştirak etmek suretiyle portföy yatırımı yapmak için de aynı şart geçerlidir. Söz konusu şirketlerin Türk uyruğuna bağlı olarak yabancı sermaye mevzuatı ve Türk ticaret kanunu hükümleri çerçevesinde kurulmaları gerekmektedir.
Yabancı sermayeli şirketlerin Anonim veya Limitet şirket olmalarındaki amaç; anılan şirketlerin tüm kuruluş ve değişiklik işlemlerinin devletin iznine bağlı olması; kamu otoritesinin denetim ve gözetiminde bulunması, ayrıca; sermayenin muayyen ve paylara bölünmüş olmasıdır. Keza; gerek sınai yatırım gerekse diğer yatırım faaliyetleri için gelen yabancı sermayenin miktarı daha önce verilen izin çerçevesinde tespit edilmektedir. Bu itibarla getirilen sermaye miktarının ve iştirak oranının belli olması sebebiyle tanımlaması daha önceki bölümlerde yapılan sermaye şirketlerine en uygun şirket nev’i olarak kabul edilmiştir.
Yatırımın üretime dönük sınai yatırım olması halinde, projeye dayalı bir yatırım maliyet tutarı söz konusudur. Böyle durumlarda yabancı ortağa ait sermaye miktarına tekabül eden döviz miktarının defaten yurda getirilmesi mümkün olduğu gibi yabancı sermaye başkanlığının tespit edeceği esaslara uygun olarak kısımlar halinde de getirilmesi caizdir. Ancak, ticari faaliyetler ve mühendislik-müşavirlik hizmetleri için yapılacak yatırımlar da yabancı ortağa ait sermaye taahhüdü ile dövizin defaten getirilmesi şarttır. Bu şekildeki yatırımlar için öngörülen asgari miktar 50.000$ veya eşiti dövizler olması gerekir. Bu paranın muteber bir bankaya getirilerek Türk lirasına çevrilmesi ve şirket kuruluşu aşamasında bakanlık adına bloke edilmesi gerekir.
Yabancı sermayeli şirketlerin faaliyet sahası önceden tespit edilir. Yabancı sermaye başkanlığı bu faaliyet konusunun sınırlarını, verdiği izin veya izin ve teşvik belgesinde açıka belirtir. Kurulacak şirketin ana sözleşmesinin maksat ve konu bölümü bu çerçevede hazırlanır. Şirket, verilen izin konusundan başka işlere iştigal edemez.
Yabancı sermaye başkanlığından izin ve teşvik belgesi alınabilmesi için aşağıdaki belgelerle birlikte müracaatta bulunması gerekmektedir.
1- Faaliyet belgesi (Dışarıda yerleşik kişi ve kuruluş için istenir)
2- Son yıl bilançosu ve faaliyet alanını ihtiva eden faaliyet raporu (Dışarıda yerleşik kişi ve kuruluş için istenir)
3- Dışarıda yerleşik kişilere ait pasaport örneği,
4- İki nüsha yapılabilirlik (Fizibilite) raporu
5- Yatırım için ithali düşünülen makine, teçhizat ve demirbaşların proforma tutarları prospektüs ve katalogları ve bunların FOB (menşe ülke dövizi) FOB ($) ve CIF (TL) ile gümrük vergi ve resimlerinin belirtildiği iki nüsha global liste.
6- Yatırımda teşvik araçlarından istifade edilmek isteniyorsa; gümrüklü toplam yatırım tutarının % 01 oranında teminat olarak Türkiye cumhuriyeti merkez bankası nezrindeki ihracatı Teşvik fonuna yatırıldığını gösterir makbuz (yatırımın gerçekleşmemesi veya teşvik araçlarından yararlandırılmaması halinde yatırımcıya iade edilir.)
7- Eklenmesinde yarar görülen diğer bilgi ve belgeler.
Portföy yatırımlarında da yabancı ortaklardan istenilen belgeler yukarıdaki gibidir.
Türkiye’de mevcut yerli şirketlerden istenilecek belgeler aşağıda gösterilmiştir
a) İlgili vergi dairesinden tasdikli son beş yıla ait bilanço, kar-zarar tablosu,
b) Ana sözleşmenin son şeklinin yayınlandığı Türkiye ticaret sicili gazetesi,
c) Müracaat tarihi itibariyle kıdem tazminatı yükümlülüğü,
Türkiye'de faaliyette bulunan yabancı sermayeli şirketler de, mevcut veya, yeni kurulacak şirketlere, yabancı sermaye başkanlığı'ndan izin almak şartıyla iştirak edebilirler.
YABANCI SERMAYELİ ŞİRKETLERİN KURULUŞUNA İLİŞKİN SANAYİ VE TİCARET BAKANLIĞI NEZDİNDE YAPILAN İŞLEMLER
Yabancı sermaye başkanlığından izin veya izin ve teşvik belgesi alındıktan sonra Anonim veya Limitet şirket kuruluşu için sanayi ve ticaret bakanlığına müracaat edilir. Kurulması istenilen şirket nev’i alınan izin belgesinde belirtilir. İzin belgesinde tespit edilen faaliyet konularına ve sermaye şartlarına uygun olarak şirket ana sözleşmesi hazırlanır. Anonim ve Limitet şirketlerin kuruluş işlemlerinde istenilen belgelere ek olarak izin veya izin ve teşvik belgesi ile getirilmesi gereken döviz miktarının Türk lirasına çevrilmek suretiyle bozdurulduğuna dair döviz alım belgesinin suretleri müracaat dilekçesi ekinde bakanlığa verilir.
Ana sözleşmenin hazırlanmasında göz önünde bulundurulması gereken iki önemli husus bulunmaktadır. İlki, ana sözleşmenin amaç ve konusu yabancı sermaye başkanlığının müsaade ettiği faaliyet konuları ile sınırlı olmalıdır. Şirketin ilerde farklı alanlarda faaliyet göstermek istemesi, yabancı sermaye başkanlığının müsaade ettiği faaliyet konuları ile sınırlı olmalıdır. Şirketin ilerde farklı alanlarda faaliyet göstermek istemesi, yabancı sermaye başkanlığının iznine bağlıdır.
Dikkat edilmesi gereken ikinci önemli husus; ana sözleşmenin sermayeye ilişkin maddesi düzenlenirken, sermaye miktar ve oranları verilen izin belgesinin şartların taşımalıdır. Sermayenin ne şekilde taahhüt edildiğinin ve ödendiğinin, izin veya izin ve teşvik belgesinin tarih ve numarası zikredilerek belirlenmesi gerekmektedir. Ayrıca; yatırım konusunun sınai yatırım olması durumunda tespit edilen dövizin en az dörtte birinin, diğer yatırım konuları için dövizin tamamının getirilerek Türk lirasına çevrilmesi ve bakanlık adına muteber bir bankaya bloke edilmesi şarttır.
Bakanlık iznini müteakip şirket nev’ine uygun olarak mahkeme izni, tescil ve ilan işlemi yaptırılır. İlana dair Türkiye ticaret sicili gazetesi, yabancı sermaye başkanlığına ibraz edilmek suretiyle belge vize ettirilir ve şirket faaliyete geçer.
