» Isletmelerde Kurulus Yeri Secimi Kavrami Nedir, Neden Onemli

Yayinlanma Zamani: 2007-11-14 18:10:00






GİRİŞ

            İşletmenin kuruluş çalışmaları sırasında üzerinde önemle durulması gereken konulardan biri de kuruluş yerinin seçimidir. Günümüz ekonomik yaşamı büyük bir hızla gelişmektedir. Bu süreç içinde ekonominin temel dayanaklarından olan "doğru yerde, doğru zamanda, doğru nitelikte yatırım" ilkesi, pek çok girişimcinin ilgisini çekmiştir.

             Son yıllarda turizm sektörü büyük gelişme göstererek tüm dikkatleri üzerine çekmiştir. Turizm işletmeciliği,  ülkemizde ve tüm dünyada zaman zaman küçük krizler atlatsada yatırımcılar için cazipliği nedeniyle büyük sermaye çekiciliğine sahip bir sektördür. Bu nedenle girişimciler turizm yatırımlarına daha fazla ağırlık verirler.

            Yatırım öncesi kuruluş yeri seçim çalışmaları için sağlıklı bir fizibilite etüdünün yapılması gerekir. Tesisin uygun olmayan bir yerde kurulduktan sonra başka bir yere nakletme olanağının olmadığını düşünmeliyiz ve ona göre uygun bir yer seçmeliyiz.

            Konuya ilk girişte genel işletmecilik bilgileri içinde kuruluş yerinin tanımı, önemi, kuruluş yeri faktörleri, kuruluş yeri seçim kriterleri ve yöntemlerine  değinmeye çalıştım. Diğer bölümde ise, turizm işletmeleri açısından kuruluş yeri belirleme çalışmaları, bunun etkileri, yöntemleri, amaçları ve optimal kuruluş yeri belirleme çabasındaki faaliyetleri anlatmaya çalıştım.

            Özetle, optimal kuruluş yerinin yatırımcı tarafından benimsenmesi ve sonuçta nasıl bir hareket tarzı izlenmesi gerektiğini ortaya koymaya çalıştım.      

İŞLETMELERDE  KURULUŞ  YERİ  KAVRAMI  VE  ÖNEMİ

1- KURULUŞ  YERİNİN  TANIMI

                 Girişimciler, yeni kuracakları teşebbüslerini, ister devamlı, ister geçici olarak çalışacak olsun, belirli bir yerde ve ekonomik düşüncelerine en uygun şekilde tesis etmek zorunda olduklarından, seçilmesi olası diğer kuruluş yerleri ile karşılaştırıldığında, işletmenin faaliyet konusu ile düşünülen büyüklükteki bir teşebbüs için en uygun olan yeri, kuruluş yeri olarak seçmelidirler.

                Girişimci ,  yeni  kurulacak  işletmesi  için  amaçlarına  en iyi  biçimde  yardımcı  olacak  kuruluş  yerini  seçme  eğilimini göstermelidir. İşletmeler  kazançlarını  en  büyükleştirmeye  çalışan  yada  büyükleştirmek  zorunluluğunda  bulunan  birimler olduklarına  göre,  aynı  girdi  daha   çok  çıktı  elde  etme  yollarını  arama  çabası  içinde  olular.(Oktay  Alpugan, İşletme  Ekonomisi  ve  Yönetimi    1997 s.75)

            İşletmenin   varlığı ve geleceği açısından son derece önem taşıyan kuruluş veri için yıllardır çalışmalar yapan uzmanlar, tam ve kesin bir tanım üzerinde birleşememektedirler. Yukarıda sözünü ettiğimiz, ''ekonomik açıdan en uygun yer'' şeklinde temelde ortaya çıkan kavram, kuruluş yerinin ana özelliğini belirtmektedir.

             Kısaca vermeye çalıştığımız bu bilgilerin de ışığı altında, kuruluş yerini biz şu biçimde tanımlıyoruz.''Bir işletmenin yaşaması ve gelişmesi için zorunlu olan, faaliyette bulunulan işkolunun  gerektirdiği bütün özellikleri bünyesinde taşıyan,en düşük maliyetle en  yüksek karı sağlayabileceği düşünülen hayat  alanıdır."

           Günümüz  ekonomik  koşullarında, girişimciler, "fayda-maliyet-kar" bağlamında hareket ederek, kuruluş yeri konusunda daha spesifik düşünmekte ve yatırımlarının çok kısa bir zaman diliminde geri dönmesini beklemektedirler. Bu nedenle genel eğilim, iktisadi faaliyetin   yoğun olduğu bölgelerde çalışmalarda bulunmak istenmesi ve az  gelişmiş bölgelerde  işletme kurmaktan  kaçınmak yönündedir.( İlhan  Cemalcılar  ve Diğerleri, İşletmecilik  Bilgisi,1976 s.48)

            Mal  veya hizmet üretip pazarlayan bütün işletmeler, kurulma aşamalarında gündeme gelen fizibilite araştırmalarında, faaliyet  kolları ile paralel biçimde, en karlı çalışmalarını  sağlayabilecek, yani en az maliyetle etkin ve verimli çalışıp, maksimum çıktıyı meydana getirebilecek yerlere büyük önem vermelidirler. Bu yerler içinde de en uygun  şartları  taşıyan yer, kuruluş yeri olarak  seçilmelidir.

            Sonuç olarak, kuruluş yeri konusundaki yoğun çalışmaları ile dikkat çeken Alfred Weber'in tanımlamasında, ''istihlak alanı'', ''hammadde alanı'' ve ''iş alanı'' gibi ibarelerin de yer aldıgı kavramı, daha da ileri götürerek, prodüksiyonun  yer bakımından dağılışı veya bir yerde toplanması ile ilgili ekonomik, sosyolojik ve kültürel bütün tezahürleri  kapsadığını belirtmemiz olasıdır. Ekonomik açıdan maksimum seviyede çalışmak gayesinde ki bir işletme için gerekli olan şartların  belki de en önemlisi, iyi seçilmiş  bir  kuruluş  yeridir.

   2.KURULUŞ  YERİNİN  ÖNEMİ

            Girişimci veya girişimciler hangi nedenle işletme kurma fikrini benimsemiş olursa olsunlar, bu fikrin gerçekleştirilmesi ve işletmenin kurulması çok yönlü bir sorundur.Kuruluş  çalışmalarında, yer  ile  ilgili  inceleme  ve  araştırmaların kusursuz  bir  şekilde  yapılması,  konu ile alakalı diğer tesislerin aynı merkezde olanlarında kuruluşlarının incelenmesi, konu ile ilgili olarak, çeşitli istatistiklerden yararlanılması ve hatta, anketler yapılrnası, üzerinde titizlikle durulması gereken konuların başında gelmektedir. (Prof.Dr.Halil Can ve Diğerleri, Genel İşletmecilik Bilgileri 1998,s.53)

            İşletmenin varlığı için büyük bir önem taşıyan kuruluş yeri seçimi aşamasında, olası yerlerin hepsi için girdilerin  miktarını, kalitesini ve rnaliyetini kesin biçimde gözler önüne seren çalışmaların da büyük değer taşıdığı belirtilmektedir.Temel amaç, iktisadi anlamda başarı elde etmek, yani karlı çalışmalar olduğuna göre, mal veya hizmet üretme aşamasında, girdilerin mal oluş durumu büyük önem arzetrnektedir. Yerin,tüm  bu girdilerin ve diğer genel giderlerin işletme için en az seviyede olmasını sağlayabilecek bir nitelik taşıması esastır. Yani, genel bir ilke olarak sektör farklılığı göz önüne alınmaksızın, mamul birimi başına en düşük toplam maliyeti sağlayacak yerin, kuruluş yeri olarak düşünülmesi gerekeceği söylenebilir.

            Yeterli inceleme ve araştırmaların yapılmadan kuruluş yeri seçilmesinin büyük olumsuzluklar doğuracağı kuşkusuzdur. Zaman zaman gündeme gelen bu konu, özellikle tecrübesiz  iş  sahiplerinin, kuruluş yerinin önemini kavrayamadan, örneğin o iş dalı için hiç de uygun olmayan bir yerde faaliyete geçmeleri ve bir süre sonra da ekonomik darboğazlar neticesinde, büyük zararlarla karşı karşıya kalmaları şeklinde kendini göstermektedir.

            Kısaca,''işletmenin faaliyette bulunduğu yer'' olarak beliren söz konusu kavram, belki o an için en uygun yerdir. Fakat sosyal ve iktisadi koşullarda zaman içinde değişen  faktörler, o yeri daha sonradan elverişsiz bir yer haline getirebilir. Bu ise, diğer firmalarla rekabet güçlüğünü, hatta bunalımları beraberinde taşıyan bir durum olarak dikkat çeker. İşletme, böyle bir durumla karşılaştığı takdirde, fazla geç olmadan iktisadi anlamda daha verimli çalışabileceği başka bir yere aktarılmalıdır. Şüphesiz kurulu bir düzenin her şeyi  ile farklı bir yere taşınması son derece güçtür. Bu güçlüğün  başında da , bunun maliyeti gelmektedir.Maliyetin  yanında, yeni bir çevreye uyum, bazı alışkanlıklardan vazgeçme, personelin yeni yerde uyumunu sağlama gibi birtakım sosyal problemlerle birlikte, çok çeşitli teknik ve ekonomik olumsuzluklar da ortaya çıkabilmekte bu da iş sahibinin yeni önlemler almasını gerektirmektedir.

            İşletme için böylesine özelliği olan konu hakkında biraz da kültürden bahsedeceğiz. Müteşebbis açısından, kuruluş yeri seçilirken, bu yerin, tabii olduğu kadar kültürel şartlara da bağlı olacağı kuşkusuz bir gerçektir. Zira, faaliyet alanında ki nüfusun karakteristik özellikleri, kültür düzeyi, beğeni durumu gibi etkenler, başarılı bir işletme yaratmak konusunda gözardı edilemeyecek noktalardır.

            Netice itibarı ile, kuruluş yerinin seçimi, her açıdan bir işletmenin yaşaması için son derece önem taşımaktadır. Yanlış verilecek bir kararın telafisi, beraberinde pek çok sorunu da gündeme getirmekte ve iktisadi anlamda olumsuzluklarla kendini göstermektedir.

3.KURULUŞ  YERİNİN SEÇİMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

            İşletmeler açısından böylesi önem taşıması dolayısı ile, kuruluş yerinin hangi ölçütler dikkate alınarak belirleneceği. bunların iş kollarına göre dağılım veya çeşitleri gibi konularda değişik ülkelerden değişik araştırmacılar,çok çeşitli görüşler ileri sürmektedirler. Zaman içerisinde.sözkonusu bu görüşlerin bazıları geçerliliğini tamamen yitirirken, bazılarının realitesi tartışılır olma durumuna düşmekte, kimi zaman da, yepyeni görüşler ortaya atılmaktadır.

            Kanımızca, bir kavram karmaşasına meydan vermemek ve olayı bütünüyle açıklayabilmek için üzerinde dikkatle durulması gereken konu, kuruluş yerinin belirlenmesi için gerekli faktörlerin, başka bir deyişle göz önüne bulundurulması gerekli etkenlerin, işletmenin çalıştığı işkolunun  özel ihtiyaçlarına dayandırılması lazım geldiğidir. Yani, kuruluş yeri faktörlerinin statik bir biçimde ve her işkolu için aynı olması düşünülmemelidir. Faktörler, yada bazılarının görüşlerine göre etkenler, farklı işlere göre değişkenlik arzedeceklerdir.

            Kuruluş yerinin seçimini etkileyen faktörler hem çok  karmaşıktır , hem de birbirleriyle yakından ilgilidir. Belli bir yerde yapılan üretim(veya pazarlama) faaliyetine üstünlük sağlayan(özellikle maliyet üstünlükleri saglayan) herşey kuruluş yeri faktörü olarak nitelendirilebilir.(Yiğit Uygun, Turistik İşletmelerin Kuruluş Yerinin Seçimi Üzerine Bir Araştırma,1990,s.5)

            Kuruluş yeri faktörleri genel olarak dört ana bölümde ele alınmaktadırlar.

            3.1 Ekonomik  Faktörler

            İşletmenin mataryel kaynaklarına uzaklığı dikkatle değerlendirilmelidir. Hammadde,  enerji,  işçilik  v.b.  gibi  faktörler  bu  grupta  ele  alınmaktadırlar.Ulaştırma  olanakları,  arazi  ve  inşaat  maliyetleri,  pazara  yakınlık ,  işgören  sağlama  kolaylıkları,altyapı  ve  hizmetlerin  varlığı.(Cemalcılar s.47)

            3.2.Doğal  Faktörler

            İklim ve arazinin durumu kuruluş yeri seçimini etkileyebilir.Arazi  yapısı,  yüksekliği,  ısı  farklılıkları,  yerin  deprem  kuşağında  olup olmaması, nemlilik  dercesi, hatta  rüzgar  durumu,  karar verilme  sırasında  etkin  olan  noktalarındandır.( Cemalcılar s.48)

3.3.Sosyal  Faktörler

            Bu  nedenle  çalışanların   arzu ettikleri bir yaşam biçimi çerçevesinde görev yapmaları, hem kendileri, hem de firma açısından sonsuz yararlıdır. Yetkililer, yeri seçerken bu konuyu gözardı etmemelidirler. Konuya ilişkin şekilde, yöneticiler tarafindan  işletmenin beşeri ögesi(personel) ile ilgili olarak, personelin seçimi, işe yerleştirilmesi ve özellikle güçlendirilmesi gibi  temel işlevlerin gereği gibi yerine getirilmesine yardım edecek. psikolojik,  toplumsal ve antropolojik nitelikte bilgiye de ihtiyaç duyulmaktadır.(Cemalcılar s.48)

            Ayrıca, gürültü yapacağı. havayı kirleteceği veya suya zarar vereceği gerekçesi ile toplumun direnişi, işletmenin yerinin seçimini etkileyebilir. Toplumun sağlığını, şehirlerin kuruluşunu ve gelişmelerini göz önüne tutarak Devlet ve Belediyeler, işletmenin kuruluş yerlerine ilişkin türlü sınırlayıcı yasalar veya; yönetmelikler koymaktadırlar. Kuruluş yeri seçilirken, bu yasa ve yönetmeliklere uyma zorunluluğu dikkate alınmalıdır.

            3.4 Psikolojik. Fizyolojik ve Politik Faktörler

            Kuruluş yeri faktörlerinin bölümlenmesinin son aşamasını teşkil eden psikolojik, fizyolojik ve politik faktörler, müteşebbisin kişisel durumunun ve devlet yönetiminde  yer alanların politikalarına ilişkindir. Konuyu örnekleyerek açıklamanın daha dogru bir saptama yapacağı düşüncesindeyiz.

            Müteşebbisin, bir ülkenin belirli bir bölgesinde yaşayan insanlara karşı duyduğu yakınlığın da kuruluş yerinin seçiminde rolü olabilir veya müteşebbis, kür yeri, banyo veya plaj kasabası gibi sağlığına yararlı olacak bir yeri kuruluş yeri olarak seçebilir. Devlet de, iktisadi ve sosyal yararlar sağlayacağı düşüncesiyle, işletmelerin belirli yerlerde kurulmasını öngörebilir veya işletmecilik bakımından kurulmaması gereken yerlerde işletmelerde kurulabilir.(Cemalcılar s.48)

            Bu  bölümde  son  olarak  şunları  söyleyebiliriz. Kuruluş  yeri  faktörlerinin  çeşitliliği  ne  olursa  olsun,  büyük  çoğunluğu  maliyet  giderlerinin  kapsamında  yer  alırlar.

4- KURULUŞ YERİ  SEÇİM KRİTERLERİ

            Önceden de belirtildiği üzere, günden güne araştırmaları derinleştiren uzmanlar, faktörler konusunda zaman zaman degişik görüşler ileri sürmektedirler. Bununla beraber, ne  kadar farklı görüşler ileri sürülse de, temel olarak pek çok uzmanın üzerinde birleştigi bir takım faktörler de sözkonusudur.

             Konu ile ilgili olarak öncelikle üzerinde durulan etkenler, yıllar öncesinde,

             a- Pazara yakınlık

             b- Gerekli materyallere yakınlık

             c- Ulaşım kolaylıkları

             d- Su, yakıt ve güç(enerji) gibi genel ve özel servis imkanlarına uygunluk

             e- İklim koşulları

 şeklinde bir sıralama arzediyordu.(Uygun s.10)

             Ne var ki, günün hızla gelişen çalışma ve araştırma olanakları ölçüsünde sürdürülen faaliyetler, koşulları degiştirmiş ve olaya farklı bir bakış açısı getirmiştir. Çalışmamız esnasında, işletmelerin kuruluş yeri seçiminde etkin olan faktörleri, genel ve özel olmak kaydıyla iki aşamada incelemeyl yerinde bulduk.

Çalışmamızın ana temasını oluşturan turizm işletmeleri açısından olaya yaklaştığımızda, sözkonusu faktörlerin kimi büyük önem taşırken, kimileri de pek dikkate alınmazlar. Öte yandan, turizm sektörünün kendine has özelliklerinden kaynaklanan bir takım degişik faktörler de gündeme gelrnektedir.İlerleyen bölümlerde bu hususlar ayrıntısı ile incelenecektir.

            4.1 Genel Kuruluş Yeri Faktörleri

            Önceden sözü edilen düşünceler çerçevesinde, girişirncinin teşebbüsünü meydana getirmek çabasında, öncelikle dikkate aldıgı sekiz temel başlıktan oluşan genel kuruluş yeri faktörleri şu biçimde sıralanmaktadırlar.

            4.1.1.Hammadde

            Üretimin  temel  taşlarından  biri  olması  nedeni  ile  hammadde imkanları,kurucu tarafından dikkatle üzerinde durulan bir konu olarak belirir. Ulaşıirma olanaklarının az  ve masraflarının çok olduğu  bir madde sözkonusu olduğunda, bunun çıkarıldığı ya da yetiştirildiği yerde işlenmesi gereği ortaya çıkar. Bu  durumda,kayncığında  kurulan işletmelerde temel hammaddedir. Örneğin sebze. meyve ve balık konserve fabrikaları   bu grupta yer alırlar.

            Hammadde ile ulaşım etmenleri karşılıklı önem arzediyorlarsa, bu etmenlerini ortak ele alınıp değerlendirilmesi yaklaşımı ile uzlaştırıcı bir çözüm sağlayan yöre kuruluş yeri seçilmelidir.

            Hammadde faktörünü incelerken, son olarak bir konu üzerinde daha duracağız. !şletmeler için hammadde kadar önem taşıyan başka bir faktörde işgücüdür. Yine ileride geniş olarak  yer vereceğimiz bu konu, özellikle kalifiye, usta işçilik sözkonusu oldugunda, buna gereksinim duyan işletmeleri kendisine çeker. Böyle bir durumda kalan müteşebbüs, işletmesini hammaddeye yakın yerde mi yoksa işgücüne yakin  yerde mi kuracaktır? Bu ikilemin çöziimlenmesi şu şekilde olabilir: Hammadde kaynaklarinda kurulan işletmeler, hammaddeyi  yarı mamul hale getirip işe yaramaz artıklarından kurtarırlar. enm.blogcu.com.Bu yarı mamul maddeler de işçiliğe veya pazara göre kuruluş yerine yönelen işletmelere biraz daha kolaylıkla taşınabilirler. Kısacası, özellikle imalat endüstrisinde önem taşıyan bu faktör, yan unsurları ile birlikte, girişimci için genelde ilk önce dikkate alınmaktadır.(Can s.69)

            4.1.3 Pazar

            Perakende ve toptan mal üreten işletmelerle, hizmet işletmelerinde kuruluş yeri,genel olarak pazara yakın bölgelerde belirlenir. Zaman zaman işletmeler ulusal pazarda faaliyet gösterirler ki; bu durum onların ürünlerini ülkenin her yanına kolaylıkla dağıtabilecekleri bir bölgede kurulmalarını gerekli kılar.

            Pazar faktörünün özelliği, işletme ister büyük, ister orta yada küçük olsun fonksiyonlari açısından tümünü yakından ilgilendirmesidir.

            Şunu belirtmek gerekir ki, çabuk bozulabilen mallar üreten kuruluşlar ile, ürünlerinin ebadı nedeniyle taşıma masrafları çok olan(ambalaj sanayi) kuruluşlar muhakkak tüketim pazarlarının içinde kurulmalıdırlar.

            Ayrıca, mala bağlı bir hizmet sözkonusu ise, tamir ve bakım için malın yapıldığı yere gönderilmesi gerekiyorsa, pazara yakınlık zorunlu olur.

            Bazı işletmeler, pazara uzak yörelerde kurulduklarından sipariş ettikleri ürünleri, zamanında olması gereken yere ulaştıramaz kaygısı içindeki müşterilerinin, başka işletmelere  yönelmelerine engel olmak amacıyla, söz konusu pazar yerlerinde  büyük  depolar  oluştururlar


 

Sonraki Konu


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com