» iSLETMELERDE VERiMLiLiK ARTIRIMINDA iS ÖLÇÜMÜ TEKNiGi 3

Yayinlanma Zamani: 2012-01-22 02:55:00





1.4.2 Etkenlik ve Etkililik
Etkenlik ve Etkililik, farklı anlamlar içermelerine ragmen sıkça birbirinin
yerine kullanılan kavramlardır. Özellikle ticari olmayan isletmelerde bu iki
kavram arasındaki farklılık daha da önem kazanmaktadır.
Etkenlik, yararlı çıktıların üretilmesi için kullanılan isçilik, hammadde ve
malzeme, dısardan saglanan fayda ve hizmetler gibi kaynakların ne denli
etken kullanıldıgını anlatan bir kavramdır. Bu tanımdaki "yararlı" kavramı,
saglanan mal ve hizmetlerin gerçekten gereksinilen mal ve hizmetler oldugunu
anlatmaktadır. Kaynakların etken kullanımı ile kastedilen sey ise; fiili deger
standart deger ile karsılastırıldıgında kaynak kullanımında gerçeklesen
performansın ne oldugudur (Lawor, 1985: 36).
Daha genel bir ifadeyle, yapılan her iste, verimli sonuç elde etmeye
yarayan yöntemlere tümüyle "etkenlik" denmektedir. Bu tanımdan da
anlasılacagı üzere, etkenlik ve verimlilik birbirine çok yakın kavramlardır.
Aradaki fark, etkenligin bir kabiliyeti, bir tutum tarzını, olumlu netice almayı
amaçlayan bilinçli davranısı, akla dayalı tüm insan davranıs ve çabalarını
ifade etmesidir. Verimlilik ise; ortaya konmus maddi sonuçlar kıyaslanarak
belirtilmektedir. Birisinde maddi bir artıs vardır, digerinde aynı sonucu doguran
tutum ve davranıslar söz konusudur (Gürsoy, 1985: 42- 44). Etkenlik
hesaplaması asagıdaki basit örnek üzerinde daha kolay anlasılabilir.
Bir isin standart düzeyde yapılmasına iliskin standart süre 2 saat ise ve
bu is bir isgören grubu tarafından 3 saatte basarılırsa etkenlik su sekilde
hesaplanır;
Etkenlik = Standart deger / Fiili Deger = 2 / 3 = 0,66 yani %66 'dır.
Etkenlik oranının 1 degerinin altında kalması, faaliyet sonucunun
istendigi gibi gerçeklesmedigini gösterir. Oranın 1 degerini asması, söz konusu faaliyetin gerçeklestirilmesinde hedefin üzerinde bir performans
gösterildigini ifade eder (Bas, Artar, 1990: 34).
Etkenligin mevcut kaynakların kullanımıyla ilgili olmasına karsın, etkililik
amaçlarla daha dogrusu çıktılarla ilgili bir kavramdır. Bir tesebbüs etken
olmakla birlikte etkili çalısmayabilir, ya da tam tersi olarak etkili çalısmakla
birlikte etken çalısmayabilir. Etkililik kavramı ulasılacak bir çıktı hedefi, yeni bir
performans standardının basarılması veya bütün kısıtlamalar kaldırıldıgında
olanaklı olan ideal potansiyeli içermektedir (Bas, Artar, 1990: 34). Etkililigin
ölçülmesini bir örnek ile açıklamanın konunun anlasılması açısından faydalı
olacagı düsünülmektedir. Planlanan çıktının 120 birim, gerçeklesen çıktının
ise 90 birim oldugu bir durumda etkililik;
Etkililik = Gerçeklesen Çıktı / Planlanan Çıktı = 90 birim / 120 birim = %75
olur.
Özetle, etkenlik bir seyin dogru yapılması olarak düsünülürken, etkililik
dogru seyin yapılmasını ifade etmektedir. Yani bir isletmenin çıktısı hem
etkenlik hem de etkililik düzeyinin bir ölçüsü olarak kabul edilebilir (Rivest,
1991: 85) .
1.4.3 Verimlilik ve Kalite
Kalite ve verimlilik, daha kapsamalı bir kavram olan performansın iki
önemli boyutunu olusturmaktadır. Hangi terimin kullanıldıgı çok önemli
degildir. Asıl önemli olan, bu iki kavramın da üretim sistemini olusturan insan
ve makine unsurları ile olan baglantısını ve aralarındaki güçlü iliskiyi
anlamaktır (Kaydos, 1991: 22-23) .
“Bir ürünün veya hizmetin spesifikasyonlarında yapılacak herhangi bir
degisiklik, üretim fonksiyonundaki girdiler yoluyla verimliligi ve sonunda da karı
ve yatırım getirisini etkileyecektir. Beklenecegi gibi artan kalite sonucunda
süreç maliyetleri azalmakta ve verimlilik artmaktadır” (Mugan, 1997: 429 ).

Özetle, kalite yatırımları verimliligi artırmakta, dolayısıyla azalan maliyetler
pazar payı artısına yol açmaktadır.
Çokuluslu Kanada sirketi olan Northern Telecom, verimliligi; kalitenin,
maliyet etkenliginin ve zamanlamanın birlestirilmesi biçiminde
tanımlamaktadır. Bir sirketin nihai çıktısının büyüklügü , sirketin mallarının ya
da hizmetlerinin kalitesine ve ürünleri zamanında sevk etme kabiliyetine göre
belirleneceginden bu tanım son derece anlamlıdır (Rivest, 1991: 85).
1.4.4 Verimlilik ve Performans
Bu iki kavram genelde birbirleri ile karıstırılmaktadır. Bir isletmenin
performansı söz konusu oldugunda faaliyet alanındaki tüm etkinliklerin
degerlendirilmesi anlasılmalıdır. Genel bir ifade ile performansın, verimlilik
artısı, etkenlik artısı ve kurulusun öneminin artısı gibi üç ana kavramı
kapsadıgı söylenebilir. Verimlilik artısı özetle; düsük isletme maliyeti, makine
ve isçilik zamanlarından tasarruf ve daha az malzeme firesi gibi faktörlerden
ibarettir. Etkenlik artısı ise asagıda belirtilen konuları kapsamaktadır;
• Toplam gelirdeki artıs,
• Karlılık artısı,
• Daha iyi karar verme ve uygulama yetenegi,
• Üretimin kalitesini artırmak,
• is kazalarını en aza indirmek.
Kurulusun önemini artırmak söz konusu oldugunda da isgücü güvenligi
ve is tatmini saglamak, beseri iliskiler ve kuruluslar arası iliskiler anlasılmalıdır.
Verimlilik çok genis kapsamlı bir terimdir. Çünkü ekonomik çevre, pazar,
teknik yaklasımlar, örgütsel degisim, bilgi akıs sistemi, tesvikler ve yönetim,
verimliligin artmasına ya da azalmasına etki eden faktörlerdir. Daha genel bir
ifade ile tüm bu faktörler, isletmeye iliskin performansı belirlemektedir.
Günümüzde birçok isletmede sadece verimliligi artırmaya yönelik çalısmalar, giderek kurulusun tüm performansını artırıcı çalısmalar sekline dönüsmektedir
(Tezeren, 1985: 31).
1.4.5 Verimlilik ve Maliyet Kısıntısı
isletmelerde girdi maliyetlerinin kısılması yoluyla verimliligin arttırılması
saglanabilmektedir. Ancak verimlilik ile maliyet kısıntısının aynı anlama geldigi
düsünülmemelidir. Verimlilik ve maliyet kısıntısı kavramları birbirine çok yakın
olmakla birlikte aralarında iki önemli fark mevcuttur. ilk olarak, maliyet
kısıntısının verimliligi artırması için, kısılan maliyetin üretimde bir azalma
yaratmaması gerekmektedir. Genellikle maliyet kısıtlamasında amaç, kısa
dönemli tasarruf saglamaktır. Yönetici bu yüzden üretimin azalmasına razı
olmak durumundadır. Verimlilik konusunun genis anlamda ele
alınmamasından ve maliyet sistemlerinde geregince degerlendirilmemesinden
dolayı isletme, bir alanda yapılan maliyet kısıtlarının bir diger alanda
maliyetleri arttırdıgının farkında olmamaktadır.
ikinci fark ise, verimliligin, tüm yönetim islevlerini tamamlayıcı bir nitelik
tasımasıdır. Verimliligin tamamlayıcı olma özelligi ile ilgili ilkeler asagıda
özetlenmistir;
• Verimlilik konusundaki çalısmalar firmanın amaçları ile uygunluk
içinde olmalıdır.
• Verimlilik çalısmaları, uzman ve danısman kadrolarca degil
yönetimin dogrudan sorumlulugunda olmalıdır.
• Bu çalısmalar firma için önem tasıyan özel amaçları çok yakından
izlemelidir.
• Verimlilik ile ilgili program ve faaliyetlere kesin bir öncelik
tanınmalıdır (Grene, 1988: 18-20).
1.4.6 Verimlilik ve Teknoloji
isletmelerde kullanılan teknoloji ile verimlilik düzeyi arasında yakın bir
iliski mevcuttur. Teknoloji fiziksel bir kavramdır. Üretimde kullanılan girdiler ve bu girdileri önceden belirlenmis kalitede çıktıya dönüstüren islemlerin tümü
“üretim teknolojisi”ni olusturur. Verimlilik degisimi, teknolojik degisimin önemli
bir göstergesi oldugu için; verimlilik ölçümünün, teknolojik degisimlerin
etkilerini degerlendirmedeki rolü oldukça önemlidir.
Teknolojik degisimin etkilerini yansıtacak en etkili gösterge “toplam faktör
verimliligi”dir. Teknolojik degisim, üretimde kullanılan bilimsel tekniklerin ve
mühendisligin fiziksel olarak ölçülmesi temeline dayanan bir kavramken;
toplam faktör verimliligi, teknolojik degisimin ekonomik etkilerini ölçmektedir.
Sadece teknolojik degisimin maliyetinin degil, bu maliyetin degisik girdi ve çıktı
kalemleri arasında ne sekilde dagıldıgını görmek oldukça önemlidir. Ulusal
politikalar, uluslararası rekabet ve makroekonomik durum; teknolojik degisim
ve verimliligi etkilemektedir (Norsworhty ve Jang, 1992: 8-11).
1.5 Verimlilik Türleri
Verimliligin, pek çok farklı amaca yönelik olarak uygulanabilecek türleri
mevcuttur. En çok kullanılan verimlilik türlerini açıklamanın faydalı olacagı
düsünülmektedir.
1.5.1 Kısmi ve Toplam Verimlilik
“Kısmi verimlilik, elde edilen çıktının belirli bir girdiye oranı seklinde
tanımlanırken toplam verimlilik oranı net çıktının emek ve sermaye ile ilgili
girdiler toplamına oranı olarak tanımlanmaktadır” (Kuruüzüm, 1992: 8).
Verimlilik, üretime katılan temel girdilerden (isgücü ve sermaye) veya ara
girdilerden (hammadde, yarımamul, enerji vb.) her biri için tek tek ölçülebilir.
Bunun için toplam üretim, üretim islemine katılmıs olan her bir girdiye ayrı ayrı
bölünecektir. Bu sekilde ölçülen verimlilik oranına “Kısmi Verimlilik” adı
verilmektedir (MPM, Sanayi isletmelerinde Verimlilik Ölçüm ve Analizi
Seminer Notları, 1986: 7). Örnegin; isgücü Verimliligi : Toplam Üretim / isgücü
Sermaye Verimliligi : Toplam Üretim / Sermaye
Hammadde Verimliligi : Toplam Üretim / Hammadde
Bugün en yaygın kullanılan verimlilik göstergeleri, kısmi verimlilik
göstergeleridir. Kısmi göstergelerin sakıncalı yönü, isletmenin toplam
görüntüsünü yeterince göstermemesidir (Akal, 1994: 26).
Toplam verimlilik veya toplam faktör verimliligi adı verilen verimlilik
kavramı ise, toplam üretimin tek tek girdilere oranlanması yerine, üretime
katılan girdilerin toplamına oranlanması ile elde edilmektedir (MPM, Sanayi
isletmelerinde Verimlilik Ölçüm ve Analizi Seminer Notları, 1986: 7). Özetle su
sekilde ifade edilebilir;
Toplam Verimlilik = (Toplam Üretim) / (isgücü+Sermaye+Hammadde)
Üretim faktörlerinden hiçbiri tek basına verimlilikteki degismeleri tümüyle
açıklayamadıgından, böylesi bir ölçü, bir firmanın performansı için ideal bir
ölçü olarak kabul edilebilir. Bununla birlikte, toplam verimlilik ölçülerini
hesaplamak zordur; çünkü tüm üretim faktörlerinin ortak bir ölçü birimi altında
toplanmasını gerekmektedir (Rivest, 1991: 81).
1.5.2 Fiziki ve Parasal Verimlilik
Verimlilik çesitlerinin sınıflandırmasında yapılabilecek baska bir ayrım,
verimlilik oranının pay ve paydasında yer alan degiskenlerin homojenlik
derecesine göre yapılan fiziki ve parasal verimlilik ayrımıdır. Eger hem girdi
hem çıktı homojen fiziki birimlerden olusuyorsa, bunların ortalaması sonucu
elde edilen verimlilik de girdinin fiziki verimliligini verecektir. Örnegin;
Verimlilik = Çıktı (kg) / Girdi (saat)
Hemen belirtmek gerekir ki; fiziki verimlilik oranı en kaba ve basit oran
olmakla birlikte kapsamı, anlamı ve yorumu en tartısmasız olan verimlilik
tanımıdır. Ancak verimlilik oranının kullanım amacına göre, çıktı ve girdi
toplamını her zaman tek bir fiziki birim ile ölçebilme olanagı olmayabilir.

 

Sonraki Konu :


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com