» Maliyet Etkinlik Analizi - 1

Yayinlanma Zamani: 2011-12-08 22:11:00





Maliyet Etkinlik Analizi: Türkiye’deki Büyükşehir Belediyelerinde Uygulama *
 

Zeliha KAYGISIZ
Dr,. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İİBF
İşletme Bölümü
zelihak@ogu.edu.tr

 

Nuray GİRGİNER
Doç. Dr,. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İİBF
İşletme Bölümü
ngirginer@gmail.com

* Bu çalışma Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü İstatistik Anabilim Dalı'nda Doç. Dr. Nuray Girginer danışmanlığında "Belediyelerin Performanslarının Maliyet Analizi Yaklaşımlarıyla Değerlendirilmesi" ismiyle tamamlanarak 11 Mart 2011 tarihinde savunulan doktora tezinden türetilmiştir.

Maliyet Etkinlik Analizi: Türkiye’deki Büyükşehir
Belediyelerinde Uygulama
Özet
Bu çalışmada Türkiye’deki Büyükşehir belediyelerinin kendilerine tahsis edilen bütçeyle hizmetlerini ne derece doğru gerçekleştirdiklerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Dört hizmet alanına göre oluşturulan çıktıya yönelik VZA modelleri ile etkinlik oranları belirlenen Büyükşehir belediyeleri için Maliyet Etkinlik Analizi gerçekleştirilerek, etkin olduğu belirlenen belediyelerin maliyette de etkin olup olmadıkları araştırılmıştır. Elde
edilen bulgular, performans ölçümünde maliyet etkinlik oranlarının etkinlik oranlarına göre daha gerçekçi sonuçlar ortaya koyduğunu göstermiştir. Diğer taraftan etkinliği sağlamanın maliyet etkinliğini garantilemediği görülmüştür.


Anahtar Kelimeler: Belediye, etkinlik, veri zarflama analizi, maliyet etkinlik analizi.

The Cost Efficiency Analysis: An Application
about Metropolises in Turkey
Abstract
The purpose of this study is to determine
how grade municipalities effectively perform
their services by using their related budget. For
the first step we obtain efficiency scores by
applying output oriented DEA model for four
different services unit then we test whether the
efficient municipalities are cost efficient or not
by using Cost Efficiency Analysis (CEA). Thus the
finding show that the cost efficiency scores
derived from CEA performs much better than the
efficiency scores derived from DEA which means
that cost efficiency scores are much more realistic
than DEA efficiency scores. Apparently, efficiency
scores are not equal to cost efficiency
score
Keywords: Municipality, efficiency, data envelopment
analysis, cost efficiency analysis.

1. Giriş
Temel amaçları, gerçekleştirdikleri yatırım ve hizmetlerle vatandaşların yaşam
kalitesini ve memnuniyetini artırmak olan belediyeler, var olan kaynaklarını daha
etkin ve verimli kullanmak zorundadırlar. Etkin ve verimli kaynak kullanma amacı,
ekonomik açıdan iki temele dayalıdır. Bunlardan ilki; belediye hizmetlerini finanse
edebilecek gerekli ve yeterli olan kaynağı bulmak, başka bir deyişle ulusal gelirden
belediye hizmetleri için yeterli bir pay ayrılmasını sağlamak, ikincisi ise; tahsis edilen
kaynağın en etkin biçimde ve toplum yararına kullanılmasını sağlamaktır.
Belediye hizmetlerinin finansında belediyelere gerekli ve yeterli kaynağın sağlanması,
devlet tarafından yapılacak kaynak tahsisine bağlıdır. Devlet ekonomisinde
en az veya en çok kaynak ayırma yerine, her üretim ya da iş alanına gerektiği kadar,
optimal ölçülerde kaynak ayırmak esastır. Gerektiğinden az kaynak, o hizmetin
yeterince ve gereğince yerine getirilememesine neden olur. Gereğinden fazla
kaynak ayrılması ise israfı; dolayısıyla, bu kaynağın daha verimli alanlarda kullanılamaması
ve diğer hizmetlerin kaynaklarının kısıtlanması sonuçlarını doğurur. Bu
açıdan bakıldığında, devlet tarafından hangi belediyelere ne oranda kaynak tahsisi
yapılması gerektiğine yönelik yapılacak çalışmalar, kıt kaynak özelliği taşıyan bu
kaynakların israfa yol açmayacak biçimde belediyeler arasında etkin ve verimli
olarak tahsis edilmesi açısından kritik önem taşımaktadır.
Devletin kıt kaynaklarının belediyeler arasında dağıtımında, bazı belediyelerin
aleyhine ve onların kaynaklarını daha da kısıtlayan; dolayısıyla, aksatan ve yatırımları
baskı altına alan bir kaynak tahsisinin yapılması doğru değildir. Devletin belediyelere
tahsis ettiği kaynaklardaki hacim büyümesi ve buna bağlı olarak belediye
harcamalarındaki her artış, doğrudan belediye hizmetlerinde artış ve toplumun
refah düzeyinde iyileşme anlamına gelmeyeceği gibi belediye hizmetlerine ayrılan
bu kaynakların ekonomik kullanıldığını da göstermez. Dolayısıyla kaynak tahsisi
yapılırken tüm belediyelerin çeşitli hizmet birimlerindeki etkinlikleri göz önünde
bulundurularak, bu hizmet birimleri için yapılacak harcamalar doğrultusunda öncelik
tanınması gereken belediyeler belirlenmelidir. Bu bağlamda belediyelere
yönelik yapılacak maliyet etkinlik çalışmaları, kamusal mal ve hizmet üretiminde
etkin olmayan belediyelerin etkinliğe ulaşmalarında her birine ne kadar kaynak
ayrılması gerektiğine yönelik elde edilen sonuçların maliyetlerle ilişkilendirilmesini
sağlar. Böylelikle daha az harcama ile etkin olabilecek belediyeler konusunda bilgiler
elde edilebilir.
Devlet kaynaklarının belediyeler arasında performans esasına dayalı olarak ve
kurum önceliklerini yansıtacak şekilde dağıtılması konusu, gerek son dönemde
sayıları oldukça artan belediyelerin etkin ve verimli bir yapıya kavuşturulmaları
açısından, gerekse kıt kaynakların ekonomik tahsisinin tüm devletler için ön planda
olduğu günümüz koşullarında büyük önem kazanmıştır. Konunun gerek belediyeler gerekse devlet açısından sözü edilen önemi göz önünde bulundurulduğunda,
literatürde başlı başına bir alan olması beklentisine karşılık, özellikle ulusal alanda
bu konuda hiçbir çalışmanın yapılmamış olduğu, uluslar arası alanda da yapılan
çalışmaların yetersiz kaldığı gözlenmiştir. Literatürdeki sözü edilen eksikliklerden
yola çıkılarak bu çalışmanın amacı; Türkiye’deki on altı büyükşehir belediyesinin
farklı hizmet birimlerine ait performans düzeylerinin belirlenerek maliyet etkinliklerinin
ortaya konulmasıdır. Bu kapsamda çalışmada, devlet tarafından yerel yönetimlere
ayrılan kaynakların büyükşehir belediyeleri arasında ne şekilde dağıtılması,
hangi belediyelere hangi hizmetler bazında öncelik tanınması ve mali destek sağlanması
gereken belediyeler konusunda önerilerde bulunabilme imkânı sağlanmıştır.
Bu çalışmanın; kıt kaynakların etkin tahsisinin büyük önem taşıdığı günümüz dünyasında,
özellikle yerel yönetimlere ayrılan ödeneklerin büyük kısmını alan belediyeler
göz önünde bulundurulduğunda, devlet yöneticilerine önemli bilgiler sunması
beklenmektedir. Araştırmadan elde edilen bulguların etkin olmayan belediyelerin
etkin bir yapıya kavuşabilmelerinde yardımcı olacağı düşünülmektedir. Konunun
belediyeler ve devlet açısından önemi dikkate alındığında, benzer çalışmaların
sürekli olarak güncellenmesi ve değişen şartlara göre revize edilmesi gerekmektedir.
Dolayısıyla literatürdeki eksiklikler dikkate alındığında, bu çalışmanın özellikle
ulusal alanda öncü bir çalışma olması ve buna bağlı olarak bu konuda bundan sonra
yapılacak çalışmalara başlangıç oluşturmasıyla literatüre katkı yapacağı düşünülmektedir.
2. Literatür İncelemesi
Belediyelerin etkinlikleri üzerine literatürde yapılmış çalışmalar incelendiğinde,
uluslar arası alanda yapılmış olan çalışmaların ulusal çalışmalara göre çok daha
fazla sayıda olduğu görülmüştür. Buna karşılık belediyelerin maliyet etkinliklerine
yönelik çalışmalar incelendiğinde, ulusal alanda bu konuda hiçbir çalışmanın yapılmadığı,
uluslar arası alanda ise az sayıda da olsa çalışmanın yapıldığı görülmüştür.
Uluslar arası literatürde belediyelerin etkinlik ve maliyet etkinliklerinin daha çok
gelişmiş ülkelerde incelenmiş olduğu görülmüştür. Borger De vd., 1994, Belçika’daki
589 belediye ile yürüttükleri çalışmalarında üretim etkinliğindeki değişimleri
incelemişlerdir. Serbest Atılabilir Zarf (Free Disposal Hull, SAZ) tekniğinin uygulandığı
çalışmada, üç girdi (toplam personel sayısı, beyaz yakalı çalışan sayısı, mavi
yakalı çalışan sayısı) ile beş çıktı (belediye sınırları içindeki yolların uzunluğu, asgari
ücret alan kişi sayısı, yerel devlet okullarına kayıtlı öğrenci sayısı, kamusal dinlenme
alanlarının büyüklüğü, belediye sınırları içerisinde ikamet etmeyen kişilere
verilen hizmetler için bir vekil değişkeni) değişkeni kullanılmıştır. Belediyede çalışan ama belediye sınırları içinde ikamet etmeyen kişi sayının logaritmasının, tüm
belediye çalışanları sayısının logaritmasına bölünmek suretiyle elde edilen bu değişken
ile belediyelerin etkinlik derecelerini hesaplamışlardır. Etkinliklerde ortaya
çıkan farklılıkları ise belediyelerin yapısal özellikleri ile çevresel faktörleri arasındaki
ilişkileri dikkate alarak ortaya koymaya çalışmışlardır.
Kloot (1999), Avustralya’nın Viktorya bölgesindeki 78 yerel yönetimden hem kırsal
kesimde hem de metropollerde yer alan 23 yerel yönetimin performanslarını değerlendirebilmek
amacıyla her birinin finans sorumlularıyla mülakat yapmıştır.
Çalışmada kırsalda ya da metropoldeki yerel yönetimler arasında performansları
açısından sistematik farklılıkların olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Poister ve Streib (1999), Amerika Birleşik Devletleri’ndeki nüfusu 25000’in üstünde
olan eyaletlerdeki belediyelere gönderdikleri 1218 anketten 695’ine geri dönüş
alarak yürüttükleri çalışmalarında, söz konusu belediyelerde performans ölçümü
için hangi yöntemlerin izlendiğini ve karşılaşılan sorunları araştırmışlardır. Prieto
ve Zofio (2001), İspanya’nın kuzeybatısında yer alan Castile‐Leon eyaletinde faaliyet
gösteren belediyelerin etkinliğini su, kanalizasyon ve atık su temizliği, yol ve
aydınlatma ile sportif ve kültürel olanaklar şeklinde dört hizmet alanı bakımından
değerlendirmişlerdir. VZA yardımıyla elde edilen belediyelerin etkinlik skorları,
merkezi hükümetin söz konusu belediyelere ayıracağı kaynaklar için bir öneri seti
olarak sunulmuştur.
Prieto ve Zofio (2001), İspanya’nın kuzeybatısında yer alan Castile‐Leon eyaletinde
faaliyet gösteren belediyelerin etkinliğini su, kanalizasyon ve atık su temizliği, yol
ve aydınlatma ile sportif ve kültürel olanaklar şeklinde dört hizmet alanı bakımından
değerlendirmişlerdir. VZA yardımıyla elde edilen belediyelerin etkinlik skorları,
merkezi hükümetin söz konusu belediyelere ayıracağı kaynaklar için bir öneri seti
olarak sunulmuştur.
Woodbury ve Dollery (2004), Avustralya’nın New South Wales bölgesinde yer alan
eyalet ve şehirlerdeki belediye su hizmetlerinin tahsis ve teknik etkinliğini VZA
yardımıyla ölçmüşlerdir. Yönetim giderleri, bakım ve işletim maliyetleri, enerji ve
kimyasal maliyetler ile sermayeyi yerine koyma maliyetleri, girdi değişkenleri olarak
alınmıştır. Hizmet sunulan hane sayısı, yıllık su tüketimi, su kalite indeksi ile su
hizmet indeksi de çıktı değişkenleri olarak alınmıştır. Bu girdi ve/veya çıktı değişkenlerinin
çeşitli kombinasyonları, oluşturulan altı farklı VZA modelinde analize
tabi tutularak etkinlik skorları elde edilmiştir. Ayrıca en iyi performans gösteren
belediyeler belirlenerek bunların su hizmetindeki etkinliklerinin temelinde yatan
nedenler incelenmiştir.
Sousa ve Stosic (2005), Brezilya’daki 4796 belediyenin teknik etkinliklerini inceledikleri
çalışmalarında, öncelikle aykırı değerlerin etkilerini ve veri setindeki hatalarıyok etmek için Bootstrap ve Jackknife yeniden örnekleme tekniklerini kullanmışlar
ve VZA ile belediyeleri etkinlik derecelerine göre sıralamışlardır.
Balaguer‐Coll vd., 2007, İspanya’daki Comunitat Valenciana bölgesindeki yerel
yönetimlerin etkinliklerini ve bu etkinliklere etki eden başlıca değişkenleri inceledikleri
çalışmalarında iki aşamalı bir süreç izlemişlerdir. İlk aşamada etkinlik, VZA
ve SAZ ile incelenmiş, ikinci aşamada ise hem siyasi hem de mali faktörler dikkate
alınarak etkinlikteki belirleyici değişkenler araştırılmıştır. Araştırmada büyük belediyelerin
etkinlik dereceleri yüksek, bütçe açığı veren belediyelerin etkinlik dereceleri
ise oldukça düşük bulunmuştur.
Afonso ve Fernandes (2008), Portekiz’deki 278 belediyenin kamu harcamalarının
göreceli etkinliğini VZA ve Tobit analizi ile değerlendirmişlerdir. Sosyal hizmetler,
eğitim hizmetleri, kültürel hizmetler, temizlik hizmetleri, arazi düzenleme ve altyapı
şeklinde alt göstergeden oluşan bileşik bir çıktı değişkeninin kullanıldığı çalışmada,
kişi başına düşen belediye harcaması, girdi değişkeni olarak alınmıştır. VZA
sonucunda elde edilen etkinlik oranları bağımlı değişken olarak ele alınarak Tobit
analiziyle eğitim ve kişi başına düşen satın alma gücü gibi sosyo ekonomik değişkenler
ile etkinlik açıklanmaya çalışılmıştır.
Gelişmekte olan ülkelerdeki belediyelerin etkinliklerine yönelik çalışmalara bakıldığında
ise, Loikkanen ve Susiluoto (2006) çalışması dikkati çekmektedir. Yazarlar
1994–2002 yılları arasındaki verileri kullanarak 353 Finlandiya belediyesinin etkinliklerini
inceledikleri çalışmalarında, VZA ile ulaştıkları sonuçlara göre en etkin
belediyelerin genellikle Kuzey Finlandiya’daki küçük belediyeler olduklarını belirtmişlerdir.
Söz konusu çalışmanın ikinci aşamasında ise, VZA etkinlik skorlarındaki
farklılıklar, belediyelerin yapısal özellikleri ile birlikte regresyon modelleri yardımıyla
açıklanmaya çalışılmıştır. Sonuçlara göre; çevresel konum, yüksek gelir seviyesi,
büyük nüfus, yüksek işsizlik, farklı hizmet yapıları ve diğer belediyelerden
sağlanan aşırı hizmet paylaşımı etkinliği azaltıcı faktörler olarak bulunmuştur.
Diğer taraftan gelişmekte olan ülkelerden biri olan Türkiye’ye bakıldığında, belediyelerin
performans ölçümü konusunda yurtiçinde akademik amaçlı olarak yapılan
az denilebilecek sayıda çalışmanın olduğu görülmüştür. Bu çalışmalarda etkinliğin
belirlenmesinde daha çok Veri Zarflama Analizi (VZA) kullanılmıştır. T.C. İçişleri
Bakanlığı Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü, belediyelerin performansını izleyebilmek
amacıyla bir performans ölçüm sistemi kurmak ve belediyeler arasında
karşılaştırmalar yapmak amacıyla Ağustos 2002 tarihinde Belediyelerde Performans
Ölçümü (BEPER) projesini başlatmıştır. BEPER projesinin öncelikli amacı,
belediyeler tarafından sunulan mal ve hizmetler için performans göstergeleri belirleyerek,
belediyeler arasında karşılaştırma yapmayı mümkün kılacak bir model
oluşturmaktır.


Sonraki Konu :


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com