» Maliyet Etkinlik Analizi - 2

Yayinlanma Zamani: 2011-12-08 21:40:00





Maliyet Etkinlik Analizi: Türkiye’deki Büyükşehir Belediyelerinde Uygulama

 

Proje kapsamında performans göstergeleri belirlenmiş, belediye hizmetlerine yönelik olarak hazırlanan 300'den fazla soruya cevap verilmiş ve alınan cevaplar değerlendirilmiştir. Proje kapsamında performans; hizmet göstergeleri, altyapı göstergeleri ve mali göstergeler olmak üzere üç temel gösterge grubu itibariyle ölçülmüştür. İçişleri Bakanlığı'nca seçilen yedi pilot belediye ve nüfusu 100000'in üzerinde olan toplam 129 belediye ile çalışılmıştır. BEPER projesi Türkiye nüfusunun %42'sini, belediye nüfusunun ise %54'ünü kapsamaktadır. BEPER projesi kapsamında belirlenen performans göstergeleri daha çok belediyelerce sunulan mal ve hizmetlerin niteliğini ve kalitesini izlemeye ve değerlendirmeye yöneliktir  (http://www.beper.gov.tr/, erişim tarihi: 10.07.2009).


Belediyelerin performans ölçümüyle etkinliklerini inceleyen diğer bir proje ise
2006 yıllında başlatılan ve Afyon Kocatepe Üniversitesi (AKÜ) ve TÜBİTAK ortaklığında
gerçekleştirilen Küçük ve Orta Ölçekli Belediyeler için Performans Endeksi
Geliştirilmesi Projesi’dir. AKÜ‐TÜBİTAK projesinde nüfusu 50000'in altında olan
belediyelerin performansları, hizmet ve mali performans başlıkları altında ölçülmektedir.
Hizmet performansının alt kalemleri bilişim, imar, su ve katı atık toplanmasıdır.
Mali performansın alt kalemlerini ise belediyenin gelir ve gider göstergeleri
oluşturmaktadır. AKÜ‐TÜBİTAK projesinde TOPSIS yöntemi, VZA ve regresyon
analizi gibi yöntemlerle belediyelerin performansı ölçülerek karşılaştırılmaları
yapılmıştır. Proje kapsamında mali performans ölçümünde 3 gelir ve 3 gider göstergesi
ile TOPSIS yöntemi uygulanmış ve diğer faktörlerin sabit olduğu varsayımı
altında 2002 yılında Büyükşehir belediyeleri dışındaki 66 il içinde mali performans
açısından en başarılı ilin Muğla, en başarısız ilin Şırnak olduğu tahmin edilmiştir
(Sağbaş ve Akdoğan, 2007: 69).
Çağlar (2003), Türkiye’deki Büyükşehir ve il merkez belediyelerinin etkinliklerini
dört farklı model (mali model, çöp hizmetleri modeli, su ve kanalizasyon hizmetleri
modeli ve imar hizmetleri modeli) ile incelemiştir. VZA’nin uygulandığı modellerdeki
karar verme birimlerinin girdi ve çıktılarına ortak ağırlıklar atanması için Gereksizliği
Belirleme Analizi ile elde edilen ağırlıklardan yararlanılarak karar verme
birimlerinin sıralanmasını önermiştir. Ayrıca Gereksizliği Belirleme Analizi’nden
elde edilen ağırlıklar, Koni Oran yaklaşımında kullanılarak daha az boyutlu bir
probleme geçilmeye çalışılmıştır.
Doğan (2006), Kapadokya Bölgesi'ndeki kırk beş belediyenin yapmaları gereken
hizmet veya işleri (çıktı) ne ölçüde etkin bir şekilde yerine getirdiklerini, kaynaklarının
(girdi) ne olduğu ve bu kaynakları ne derece iyi kullandıklarını VZA ile belirlemeye
çalışmıştır. Bunun için kurulan dört ayrı modelden kırk iki belediyenin değerlendirildiği
Çöp Hizmetleri Modeli’nde dokuz, otuz iki belediyenin değerlendirildiği
İmar Hizmetleri Modeli’nde iki, yirmi dört belediyenin değerlendirildiği Mali
Hizmetler Modeli’nde dört ve yirmi dokuz belediyenin değerlendirildiği Su ve Kanalizasyon
Hizmetleri Modeli’nde yirmi belediyenin etkin olduğu bulunmuştur.
Elde edilen VZA sonuçlarına bakılarak her bir model yorumlanmış, etkin olmayan belediyeler için etkin olmalarına ışık tutacak iyileştirmeler önerilmişse de çalışmanın
sonucunda, bu dört modelin hepsinde de etkin olan bir belediye bulunamamıştır.
Alioğlu (2006) ise, performans ölçümünde kullanılan matematiksel teknikleri tanıtarak
iki farklı model önerisinde bulunmuştur. Bunlardan ilki, bir belediyenin ideal
olmaya ne kadar yakın olduğunun bulanık sayılarla ölçülmesi iken ikincisi, benzer
özellikteki belediyelerin performanslarının bulanık TOPSIS yöntemiyle kıyaslanması
olmuştur. Yazar ilk modelin uygulamasını İstanbul Büyükşehir Belediyesi üzerinde
gerçekleştirmiş ve kullanılan ölçütlerin duyarlılık analizlerine yer vermiştir. Ulaşılan
sonuçlar ışığında, bulanık ideal değerine uzaklığı fazla olan ölçütlerin duyarlılığının
diğerlerine göre daha fazla olduğu ve bu ölçütlerde yapılacak iyileştirmelerin
genel performansı arttıracağı sonucuna ulaşılmıştır. İkinci model ise İstanbul
içindeki altı ilçe belediyesi üzerinde uygulanmış ve bazı bilim adamlarına göre kıyaslama
yapmanın performans değerlendirmesini anlamlı kılacağı düşüncesinden
hareketle, altı belediyenin performansları kıyaslanmıştır.
Dinç (2006), yerel yönetimlerde performans ölçümünü Afyonkarahisar Belediyesi’nde
uygulamıştır. BEPER tarafından elde edilen 2002, 2003 ve 2004 yılı performans
göstergeleri, Afyonkarahisar Belediyesi’nin performans ölçümünde kullanılmıştır.
Çalışmanın sonucunda, Afyonkarahisar Belediyesi’nin hizmet kalitesi ve
yönetsel etkinlik gibi bazı göstergeler açısından yüksek performans, hizmet maliyeti
gibi bazı göstergeler açısından ise düşük performans sergilediği gözlemlenmiştir.
Çivi Çetin (2006), Türkiye’deki belediyelerin performans yönetimindeki mevcut
durumlarını ve BEPER Projesi’ni tanıtmıştır. 5018 Sayılı Kamu Mali Kontrol Kanunu
kapsamında stratejik planlarını hazırlamaya başlayarak ülkemizde bu alandaki
çalışmalara öncülük ettiklerini ifade ettiği Aydın Belediyesi, Pendik Belediyesi,
Nilüfer Belediyesi ve Yıldırım Belediyesinin herhangi bir uygulamaya yer vermeden
bu konudaki çalışmalarını incelemiş ve performans ölçüm bilgisinin belediyelerdeki
kullanım alanlarına değinmiştir.
Bilge (2006), performans ölçümü hakkında genel bilgilere yer verdiği çalışmasında,
BEPER projesine dâhil edilen on altı Büyükşehir belediyesi için performans göstergeleri
üzerinde dış kısıtlamaların etkilerini bulmaya yönelik bir Çoklu Doğrusal
Regresyon Analizi uygulamıştır. Dolar cinsinden kişi başına düşen gelir, kişi sayısı
olarak belediye nüfusu, Büyükşehir belediyelerinin mücavir alanını kapsayan hektar
cinsinden coğrafi alan, kişi olarak belediyenin aldığı net göç miktarı ve kilogram
olarak yıllık ortalama yağış miktarı değişkenlerinin bağımsız, BEPER tarafından
ölçülen başarı gösterge sonuçlarının ise bağımlı değişken olarak alındığı model,
hizmet göstergeleri, mali göstergeler ve altyapı göstergeleri için 2003 ve 2004
yıllarına ait seçilen on sekiz gösterge için ayrı ayrı uygulanmış ve toplam otuz altı adet regresyon modeli analiz edilmiştir. Yapılan analizler sonucunda bağımsız değişkenlerin,
hizmet göstergelerine ilişkin performans sonuçlarına ciddi etki ettiği,
buna karşılık aynı değişkenlerin mali ve altyapı göstergelerini açıklamada çok yeterli
olmadığı belirlenmiştir.
Celep (2007), performans ve performans ölçümünün kamu sektörü ile belediyelerdeki
yeri ve öneminden bahsederek BEPER projesini incelemiştir. Proje incelenirken,
projenin kurucuları ile görüşmeler yapılmış ve sonuç olarak projeye tüm
belediyelerin katılımının sağlanması, veri güvenliğinin ve denetiminin kanun ile
zorunlu hale getirilmesi gibi eksikliklerin giderilmesi halinde BEPER’in belediye
hizmetlerinin etkinliğinin sağlanmasında kritik bir öneme sahip olabileceği öngörülmüştür.
Acar (2009), performans ve ilişkili kavramlara değindikten sonra, performans ölçümünün
kamu kesimindeki durumundan ve çeşitli ülke uygulamalarından bahsetmiştir.
Çalışmanın son bölümünde ise, AKÜ‐TÜBİTAK Projesi kapsamında hizmet
performansında birinci, mali performansta yirmi dokuzuncu, genel performansta
altıncı sırada yer alan Yalvaç Belediyesi, belediye başkanı ve çalışanların
görüşleri alınarak değerlendirilmiştir.
Ağcakaya (2009), Isparta, Afyonkarahisar ve Kütahya belediyelerinin 2002, 2003 ve
2004 yıllarına ait verilerini kullanarak bu belediyelerin mali performansını ölçtüğü
çalışmasında, BEPER Projesi’nde belediyelerin mali performansının değerlendirilmesinde
kullanılan yirmi kriterden yararlanmıştır. Çalışmada söz konusu üç belediyenin
bu yıllara ait mali kriterlerinin ortalaması alınarak, üç belediye bu ortalamalara
göre kıyaslanmıştır.
Maliyet Etkinlik Analizi çalışmaları ise gelişmiş ülkelerin sağlık sektöründe ağırlık
kazanmış olmasına rağmen, eğitimde ve yerel yönetimlerde de çok az sayıda örnekleri
mevcuttur. Az sayıdaki bu çalışmalardan Borger De ve Kerstens (1996),
Belçika’daki belediyelerin maliyet etkinliğini belirlemeye yönelik çalışmalarında
referans teknolojisi bakımından belediyelerin sıralanmalarındaki duyarlılığın değerlendirilmesi
amacıyla VZA ve SAZ yöntemlerini kullanmışlardır. Maliyet etkinlik
ölçüleri hesaplanarak elde edilen her bir etkinlik skoru belediyelerin sosyal, ekonomik
ve politik karakteristikleri bakımından açıklanmıştır. Worthington (2000),
Avustralya’daki New South Wales eyaletindeki 177 belediye üzerinde yaptığı çalışmada,
sekiz girdi ve üç çıktı değişkeni ile VZA ve Stokastik Sınır Yaklaşımları’nı
kullanarak belediyelerin maliyet etkinliklerini belirlemiştir. Çalışmada maliyet kalemleri
olarak girdilerin fiyatları alınmıştır. Maliyet etkinlik oranlarının hesaplanılması
için, VZA’nin doğrusal programlama formülasyonuna girdilerin fiyatlarını
yansıtan bir maliyet vektörü dâhil edilmiş ve elde edilen doğrusal programlama
modelinin çözümü sonucunda maliyet etkinlik oranlarına ulaşılmıştır. Çalışmanın
sonunda, belediyelerin maliyet etkinlik oranlarındaki değişmeyi açıklamak için bir regresyon analizi uygulaması yapılmıştır. Diğer taraftan yapılan literatür incelemesinde,
gelişmekte olan diğer ülkeler gibi Türkiye’de de yerel yönetimlerde ya da
belediyelerde Maliyet Etkinlik Analizi konusunda hiçbir çalışmanın yapılmadığı
görülmüştür.
3. Metodoloji
Çalışmada Türkiye’deki on altı büyükşehir belediyesinin etkinlik oranlarının belirlenmesinde
Veri Zarflama Analizi (VZA) kullanılmıştır. Büyükşehir belediyelerinin
performansları açısından sıralamaların ve karşılaştırmaların yapılabilmesinin yanı
sıra etkin olmadığı belirlenen belediyelerin etkinlik sınırına ulaşabilmeleri için girdi
ve çıktılarında yapmaları gereken potansiyel iyileştirme oranları hakkında önerilerde
bulunabilmek de amaçlanmıştır ki VZA, bu amaçları sağlamada uygun bir
tekniktir. VZA ile büyükşehir belediyelerinin performans düzeyleri ölçülerek etkinlik
skorları elde edilmiştir.
VZA ile etkinlik oranları belirlenen büyükşehir belediyeleri için Maliyet Etkinlik
Analizi gerçekleştirilmiştir. Maliyet Etkinlik Analizi’yle her bir büyükşehir belediyesine
ait maliyet etkinlik oranları elde edilerek maliyette en etkin olan ve en az etkin
olan belediyeler belirlenmiştir. Maliyet etkinlik oranları sonucunda, etkin olmadığı
belirlenen belediyelerden hangilerinde etkinliğin daha az harcama ile sağlanabileceği
konusunda bilgilere ulaşılmıştır.
3.1. Veri Zarflama Analizi (VZA) İle Etkinliklerin Belirlenmesi
Veri Zarflama Analizi (VZA) ilk olarak, 1978 yılında Charnes, Cooper ve Rhodes
tarafından, çoklu girdi ve çoklu çıktı içeren, karar verme birimlerinin bağıl etkinliklerini
değerlendiren, bir matematiksel programlama yöntemi olarak ortaya konulmuştur
(Cooper vd., 2004: 8). 1978 yılında Charnes, Cooper ve Rhodes tarafından
European Journal of Operations Research dergisinde yayınlanan ve literatüre
CCR modeli olarak giren bu çalışmada (Charnes vd., 1978) Charnes ve arkadaşları
ölçeğe göre sabit getiri durumunu varsaymaktadırlar. Daha sonra Banker, Charnes
ve Cooper çalışmalarında ölçeğe göre değişken getiri durumunu ele almışlar ve bu
da literatüre BCC modeli olarak girmiştir. Ölçeğe göre getiri, girdilerde bir değişme
olduğunda çıktıdaki değişimin yönüyle ilgilidir. Örneğin, girdiler iki katına çıktığında
süreç de iki kat çıktı üretirse ölçeğe göre sabit getiri varsayımına dayanan CCR
yönteminin kullanımı söz konusu olur. Diğer yandan girdiler iki katına çıktığında
süreç, çıktıların iki katından daha az veya daha çok çıktı üretirse ölçeğe göre değişken
getiri varsayımına dayanan BCC yöntemi ile modellenebilir.
VZA ile girdiye ve çıktıya yönelik modeller geliştirilebilmektedir. Girdiye yönelik
VZA modelleri, belirli bir çıktı bileşimini en etkin bir şekilde üretebilmek amacıyla
kullanılacak en uygun girdi bileşiminin nasıl olması gerektiğini araştırır. Çıktıya yönelik VZA modelleri ise belirli bir girdi bileşimi ile en fazla ne kadar çıktı elde
edilebileceğini araştırır. Analiz, CCR ve BCC modellerinin her biri için girdiye ve
çıktıya yönelik olarak gerçekleştirilebilmektedir.
Charnes ve diğerlerinin geliştirdiği VZA yöntemi, her bir karar verme biriminin
göreli etkinliğini ayrı ayrı belirleyen doğrusal programlama tabanlı parametrik
olmayan bir yöntemdir. Analizin amacı, belirli bir fonksiyona bağlı kalmadan, sadece
gözlem değerlerini kullanarak etkinlik sınırı oluşturmak ve oluşturulan bu sınır
yardımıyla benzer girdi ve çıktıları kullanarak faaliyet gösteren karar verme birimlerinin
etkinliğini belirlemektir. Analiz sonucunda, etkin olmayan karar verme birimleri,
en iyi olan diğer karar verme birimleriyle karşılaştırılır ve en iyi birimlerin
oluşturduğu bileşik birim gibi faaliyet göstermeye çalışarak etkin hale getirilmeye
çalışılır (Cooper vd., 2000: 13).
Her biri m tane girdi ve s tane çıktıya sahip n tane karar verme biriminin var olduğunu
varsayalım. Karar verme birimi p’nin etkinlik oranı, Charnes ve arkadaşlarının
1978’de sunduğu aşağıdaki kesirli programlama modelinin çözümüyle elde edilir
(Talluri, 2000: 8).

Veri Zarflama Analizi Kesirli Programlama Modeli

 


Sonraki Konu :

 

 


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com