» Maliyet Etkinlik Analizi - 3

Yayinlanma Zamani: 2011-12-08 21:35:00





Maliyet Etkinlik Analizi: Türkiye’deki Büyükşehir Belediyelerinde Uygulama

 

Veri Zarflama Analizi Doğrusal Programlama Modeli

 

 

Yukarıdaki doğrusal programlama modeli, bütün karar verme birimlerinin etkinlik oranlarını belirlemek için n defa işlem görür. Her bir karar verme biriminin etkinlik oranlarını eniyilemede ağırlıklandırılmış girdi ve çıktıları seçilir. Genel olarak bir karar verme biriminin etkinlik oranı 100’e eşit ise etkin, 100’den düşük ise etkin değildir (Talluri, 2000: 8).


3.1.1. Belediye Hizmetlerinin Etkinliğine Yönelik VZA Modelleri


Çalışmada öncelikle ele alınan büyükşehir belediyelerinin tamamı için genel bir model kurularak etkinlik  oranları belirlenmek istenmişse de uygulamada karşılaşılan bazı kısıtlar, tek bir genel model yerine alt modeller ile çalışılmasını gerektirmiştir.


Sözü edilen kısıtlar;

  •  Bazı büyükşehir belediyelerinin birtakım girdi veya çıktı verilerinin eksikolması ve bu  verilere, ilgili belediyelerle yapılmış olan görüşmeler sonucundada çeşitli sebeplerle ulaşılamaması,
  • Bazı büyükşehir belediyelerinin birtakım girdi veya çıktı verilerinin hiç olmamasıve aynı şekilde bu verilere de ilgili belediyelerle yapılmış olan görüşmelersonucunda çeşitli sebeplerle ulaşılamaması,
  •  VZA’de seçilen girdi sayısı m, çıktı sayısı da p olmak üzere, araştırmanın güvenilirliği  açısından en az m + p + 1 tane karar birimi gereklidir. Diğer bir kısıt ise değerlendirmeye alınan karar verme birimi sayısının değişken sayısınınen az iki katı olması gerektiğidir (Boussofianee vd., 1991: 1‐15).Türkiye’deki büyükşehir belediyelerinin sayısı göz önünde bulundurulduğunda,genel bir model ile çalışıldığında söz konusu iki kısıtın  sağlanamaması,
  •  Modellerdeki girdi ve çıktı verilerinin, karşılaştırmaların geçerliliği açısındandaha benzer bir yapıda olması gerekliliği.

Büyükşehir belediyelerinin etkinlik oranlarını belirlemek amacıyla Mali Hizmetler
Modeli, Su ve Kanalizasyon Hizmetleri Modeli, Çöp Hizmetleri Modeli ve Yol Asfalt
Hizmetleri Modeli isimleri altında dört ayrı model kurulmuştur. Çalışmada bu dört
hizmet modellerinin kurulmasına, verilerin temin edildiği YerelBilgi Projesi kapsamında
elde edilebilen veriler ışığında karar verilmiştir. Söz konusu projede yer alan
verilerden, büyükşehir belediyelerinin temel hizmet alanlarını yansıtarak etkinlik
oranlarını belirlemek amacıyla kullanılabilecek olanlar; mali hizmetler, su ve kanalizasyon
hizmetleri ve çöp hizmetleri ile ilgilidir. Projede belediyelerin imar hizmetlerine
ait veriler de bulunmasına rağmen, büyükşehir belediyeleri ile yapılan görüşmeler
sonucunda, özellikle yapı ruhsatı verilmesi konusunda ilçe belediyelerinin
yetkili olduğu bilgisi alınmış ve bu nedenle imar hizmetleri modeli çalışma kapsamı
dışında tutulmuştur. YerelBilgi Projesi’nden elde edilen veriler ışığında kurulmuş
olan üç modelin yanı sıra, yol asfalt hizmetlerinin de büyükşehir belediyeleri
için en az diğer üç hizmet birimi kadar önemli olması nedeniyle, Yol Asfalt
Hizmetleri Modeli de çalışmaya dördüncü bir model olarak dâhil edilmiştir. Bu
model kapsamında yer alan verilere ise belediyelerin bilgi edinme müdürlükleri ile
yapılan görüşmeler sonucunda ulaşılmıştır. Ayrıca literatürde genel model yerine,
bu şekilde hizmetlere yönelik alt modellere göre etkinlik belirlenmesi eğilimi de
dikkate alınmıştır.
3.1.2. VZA Modellerinde Kullanılan Veriler ve Çalışmanın Kısıtları
VZA’de kullanılan büyükşehir belediyelerine ait verilerin bir kısmı İçişleri Bakanlığı’nın
önerisi ile Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü adına Türkiye Ortadoğu Amme
İdaresi Enstitüsü Yerel Yönetimler Araştırma Merkezi’nce yürütülen “Yerel Yönetimler
Bilgi Tabanı Projesi (YerelBilgi Projesi)”nden alınmıştır. Yerel Yönetimler
Bilgi Tabanı Projesi ile yerel yönetimlerle ilgili olan verilerin elektronik ortamda
toplanarak, bu verilerin politika geliştirme ve karar alma sürecine yardımcı olacak şekilde derlenmesi ve bunların analitik sorgulamaya tabi tutulması hedeflenmektedir.
Bu projede tüm il, ilçe ve beldelerdeki belediyelerin ve il özel idare yönetimlerinin
bilgileri kurum tarafından internet üzerinden girilmiştir
(www.yerelnet.org.tr, erişim tarihi: 05.05.2010).
YerelBilgi Projesi kapsamında toplanan belediyelere ait veriler; kuruluş‐yerleşme
kademeleri bilgisi, yerel yönetim kadro‐istihdam bilgisi, bütçe kesin hesap bilgileri,
fonlar, imar bilgileri, hizmetler (su, kanal, arıtma, çöp), bağlı kuruluş, işletme, döner
sermaye, araç ve iş makineleri varlığı konu başlıklarındadır. Bu projede eksik
olan bir takım veriler ile projede yer almayan yol asfalt çalışmalarına ait veriler ise
bizzat belediyelerin bilgi edinme müdürlüklerine yapılan başvurular sonucunda
elde edilmiştir. Ayrıca projede yer alan ve doğruluğundan şüpheye düşülen bazı
veriler, belediyelerle irtibata geçilerek bir takım düzeltmelere tabi tutulmuşlardır.
Ancak 2004 yılından sonraki yıllara ait verilerin tam ve eksiksiz bir şekilde YerelBilgi
Projesi’nden elde edilememesi, çalışmayı detaylı bir şekilde en son güncellenen yıl
olan 2004 yılı ile sınırlı kılmıştır. Çalışmanın bu kısıtına bağlı olarak, projede yer
almayan yol asfalt çalışmaları ile ilgili veriler de 2004 yılındaki değerleri itibariyle
büyükşehir belediyelerinin bilgi edinme müdürlüklerine yapılan başvurular sonucunda
elde edilmiştir (Kaygısız, 2011: 74)
Türkiye’deki on altı büyükşehir belediyesi VZA’ndeki karar verme birimlerini oluşturmuşlardır.
Benzer girdileri kullanarak yine benzer çıktılar üretmeleri nedeniyle,
bu belediyelerin karar verme birimleri olarak seçilmeleri, VZA’nin doğasına uygundur.
Ancak Yerel Yönetimler Bilgi Tabanı Projesi’nde birtakım verileri eksik olan ya
da hiç olmayan bazı büyükşehir belediyelerinin, bilgi edinme müdürlüklerine yapılan
başvurular sonucunda da eksik olan bu verilerinin çeşitli nedenlerle temin edilememiş
olmasından dolayı incelenen her bir modelde verisi sağlanamayan belediyeler
çalışma kapsamı dışında tutulmuştur. Bu nedenle her modelde farklı sayıda
belediye incelenmiş ve hangi belediyelerin hangi modelde yer aldığı bilgisi, ilgili
modellerin etkinlik sonuçları bölümlerinde verilmiştir.
Bu çalışmadan elde edilen bulgular, kullanılan girdi ve çıktı bileşimi ile 2004 yılı için
geçerlidir. Zira VZA göreli bir performans ölçüm aracı olduğundan, kullanılan girdi
ve çıktı bileşimleri ile gözlem kümelerine bağlı olarak farklı yıllar için farklı sonuçlar
elde edilmesi mümkündür.
Çalışmada sözü edilen dört ayrı model kapsamında çıktı maksimizasyonu odaklı
çalışılmıştır. Girdilerin minimizasyonu, belediyelerin kamu sektöründe olmaları
nedeniyle uygulaması zor bir yoldur. Kamu kurumu niteliğindeki belediyelerin
çıktıları arttırma kabiliyetleri bulunmakta ve genellikle çıktı maksimizasyonu odaklı
çalışmaktadırlar. Ayrıca çalışmada amaç, ele alınan modeller kapsamında büyükşehir
belediyelerinin mevcut kaynakları ile çıktılarını ne kadar artırabileceklerinin
belirlenmesidir.

Kurulan dört ayrı model kapsamında analize tabi tutulan girdi ve çıktı değişkenleri
Tablo 1’de verilmiştir. Modellerdeki değişkenlerin seçiminde literatürde yer alan
çalışmalar dikkate alınmıştır.
Cari harcamalar (TL), yatırım harcamaları (TL), transfer harcamaları (TL), toplam
personel sayısı, kanalizasyon şebeke uzunluğu (km), toplam araç sayısı, çöp toplama
aracı sayısı, konteynır sayısı, toplam su kapasitesi (metreküp), içme suyu
şebeke uzunluğu (km), su depolama kapasitesi (metreküp) gibi değerler literatürde
belediyeler açısından girdi ölçülerine örnek oluşturmaktadır (Celep, 2007: 110;
Doğan, 2006: 85; Çağlar, 2003: 75; Erdumlu, 1995: 635–640; Afonso ve Fernandes,
2008: 1951).
Belediyelerde girdi ölçüleri yapacakları faaliyet ve hizmet için gerekli olan tüm
kaynakların gerekli düzeyde kullanılıp kullanılmadığını ölçen ölçülerdir. Faaliyet ve
hizmetin gerçekleşmesi için gerekli fiziksel girdiler, işgücü, malzemeler, enerji, bina
gibi girdilere ihtiyaç duyulmaktadır. Örneğin bir yol onarımı esnasında işgücüne,
taşıta, gerekli asfalt malzemesi ve zamana ihtiyaç duyulmaktadır. Onarılan yol için
kaç saat işgücü kullanıldığı, kaç araca ihtiyaç duyulduğu ve asfaltlama aracının ne
kadar enerji kullandığı, onarılan yol için kaç metrekare asfalt kullanıldığı maliyet
cinsinden hesaplanmaktadır. Çöp toplama faaliyeti için de yine işgücüne, taşıta,
konteynıra, enerjiye ihtiyaç duyulmaktadır. Belediye açısından çöp toplama faaliyetinin
girdileri olarak çöp toplama işi ile ilgili istihdam edilen kişi sayısı, çöp toplama
aracı sayısı ve konteynır sayısı gibi değerler gösterilebilir (Celep, 2007: 110).
Diğer taraftan belediyelerin hizmet bölgeleri içerisindeki kanalizasyon şebeke
uzunlukları ve tüm mahallelere ayırdığı günlük toplam su kapasitesi bir belediye
için en önemli hizmet birimlerinden biri olan alt yapı çalışmalarını ve buna bağlı
olarak toplam su abonesi sayısı ile toplam su tüketimini doğrudan etkileyeceğinden
belediyeler açısından girdi ölçüleridir. Benzer şekilde günlük toplam su kapasitesi
içerisindeki içme suyu miktarının ulaştığı alanları gösteren toplam içme suyu
şebeke uzunluğu su abonesi olan vatandaş sayısını ve bu vatandaşların su tüketimini,
içme suyu hizmetinde çalışan personel sayısı ise bu hizmetten yararlanan
vatandaşların faydalanma düzeyini etkileyeceğinden belediyeler açısından girdi
ölçüleridir (Kaygısız, 2011: 78–79).
Belediye giderleri (harcamaları) bütçe yapısına göre cari, yatırım ve transfer harcamaları
olmak üzere üç başlıktan oluşmaktadır. Cari giderlerin başında personel
harcamaları gelirken, yatırım harcamalarında en önemli başlık yapı‐tesis olmaktadır.
Diğer yatırım harcamaları etüd‐proje, makine alımı olarak belirlenmiştir. Transfer
harcamaları ise kamulaştırma, iktisadi transferler, mali transferler, borç ödemeleri,
vb. başlıklarında toplanmıştır (Çağlar, 2003: 70; DPT, 2001). Sözü edilen üç
harcama başlığı, belediyelerin gelirlerini doğrudan etkileyen harcamalar olduğundan
literatürde girdi değişkenleri olarak ele alındıkları görülmektedir (Celep, 2007:110; Doğan, 2006: 85; Çağlar, 2003: 75; Erdumlu, 1995: 635–640; Afonso ve
Fernandes, 2008: 1951).
Vergi ve vergi dışı gelirler, yardım ve fonlar, toplam yapı ruhsatı sayısı, toplanan
çöp, toplam abone sayısı, yıllık su tüketimi gibi değerler ise literatürde belediyelerin
çıktı ölçülerine örnek oluşturmaktadır (Celep, 2007: 110; Doğan, 2006: 86; Çağlar,
2003: 75).
Belediyelerde çıktı ölçüleri ile sunulan hizmetin hangi miktarda gerçekleştirildiğinin
ölçülmesinde faydalanılır. Örneğin yol onarımı faaliyetinde, onarılmış yol uzunluğu
(km) veya stabil yol uzunluğu (km) belediyeler için çıktı anlamına gelmektedir.
Çöp toplama faaliyetinde ise toplanan çöp miktarı veya toplanan katı atık (metreküp)
belediyenin bu faaliyetinin çıktısıdır (Celep, 2007: 110). Diğer taraftan su kanalizasyon
hizmetinde toplam su abonesi sayısı ve yıllık toplam su tüketimi (metreküp)
de belediyelerin su ve kanalizasyon hizmetlerindeki etkinliklerini yansıtan
en önemli göstergeler olduğundan; belediyenin bu faaliyetinin çıktısıdır.
Belediyelerin gelirleri üç ana başlıkta toplanmaktadır. Bunlar vergi gelirleri, vergi
dışı gelirler ve transferlerdir. Vergi gelirleri, yerel yönetimlere “Belediyelere ve İl
Özel İdareleri’ne Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkındaki” kanun
ile genel bütçe vergi gelirleri tahsilâtı üzerinden ayrılan paylar ve Belediye Gelirler
Kanunu ile belirlenen yerel vergi gelirlerini kapsamaktadır. Yerel vergiler, Belediye
Gelirler Kanunu ve Emlak Vergisi Yasası’na dayanan vergi ve harçlardır. Bunlar; İlan
ve Reklâm Vergisi, Eğlence Vergisi, Akaryakıt Tüketim Vergisi, Haberleşme Vergisi,
Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisi, Yangın Sigorta Vergisi, İşgal Harcı, Tatil Günlerinde
Çalışma Ruhsatı Harcı, Kaynak Suları Harcı, Telalık Harcı, Hayvan Kesim,
Muayene, Denetleme Harcı, Sağlık Belgesi Harcı, Ölçü ve Tartı Aletleri Muayene
Harcı, Bina İnşaat Harcı, Kayıt Suret Harcı, Muayene Ruhsat Rapor Harcı, İmar
Harçları, İşyeri Açma İzni Harcı, Su Harcamalarına Katılma Payı, Kanalizasyon Harcamalarına
Katılma Payı, Yol Harcamalarına Katılma Payı’dır (Çağlar, 2003: 69;
www.mahalli‐idareler.gov.tr). Vergi dışı gelirleri ise işletme gelirleri, taşınmaz gelirler,
vb. oluşturmaktadır (Çağlar, 2003: 70). Bu çerçevede belediyelerin vergi
gelirleri, vergi dışı gelirleri ve tahsisli ve tahsisli olmayan devlet yardımları ve il özel
idareleri yardımları ile özel yardımlar, borç ödeme ve yenileme fonlarından oluşan
yardım ve fonlardan elde ettiği gelir kalemlerindeki azalış belediyelerin
gelirlerinde doğrudan bir azalmaya sebep olacağından belediyeler açsısından
literatürde çıktı değişkenleri olarak ele alındıkları görülmektedir (Çağlar, 2003: 75;
Doğan, 2006: 86; Celep, 2007: 110).

 


Sonraki Konu :


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com