» Maliyet Etkinlik Analizi - 4

Yayinlanma Zamani: 2011-12-08 21:30:00





Maliyet Etkinlik Analizi: Türkiye’deki Büyükşehir Belediyelerinde Uygulama

Tablo 1. VZA Modellerinde Kullanılan Girdi ve Çıktı Değişkenleri

VZA Modellerinde Kullanılan Girdi ve Çıktı Değişkenleri

 

VZA’de girdi‐çıktı maksimizasyonu model kararının yanında, ölçeğe göre getiri tipinin de seçilmesi gerekmektedir. Çalışmada ele alınan girdiler ve çıktılar dikkate alındığında, değişken getirili BCC (Banker, Charnes ve Cooper) modelini kullanmanın daha gerçekçi olmasından dolayı çalışmada değişken getirili BCC modeli kullanılmıştır.
Ayrıca VZA’de seçilen girdi sayısı m, çıktı sayısı da p olmak üzere, araştırmanın güvenilirliği açısından en az m + p + 1 tane karar birimi gereklidir. Diğer bir kısıt ise değerlendirmeye alınan karar verme birimi sayısının değişken sayısının en az iki katı olması gerektiğidir (Boussofianee vd., 1991: 1‐15). Çalışmada kurulan dört ayrı model bakımından bu kısıtlar sağlanmıştır. Modellerin çözümünde Frontier Analyst Professional version 3.0 yazılımı kullanılmıştır.
3.2. Maliyet Etkinlik Analizi Bulguları
Çalışmanın birinci aşamasında dört hizmet türüne göre oluşturulan VZA modelleri
ile büyükşehir belediyelerinin etkinlikleri belirlenmiştir. Türkiye’deki on altı büyükşehir
belediyesinin çalışmaya dâhil edilmesine rağmen, modellerde yer alan bazı
değişkenlere ilişkin verilerin elde edilememesi nedeniyle, mali bilgilerin bulunduğu
Mali Hizmetler Modelinde üç girdi ve üç çıktı değişkeni kullanılarak on altı belediye;
su ve kanalizasyon çalışmalarına ait bilgilerin bulunduğu Su ve Kanalizasyon
Hizmetleri Modelinde dört girdi ve iki çıktı değişkeni kullanılarak on altı belediye;
çöp hizmetlerine ilişkin bilgilerin bulunduğu Çöp Hizmetleri Modelinde iki girdi ve
bir çıktı değişkeni kullanılarak on iki belediye ve yol asfalt çalışmaları ile ilgili bilgilerin
bulunduğu Yol Asfalt Hizmetleri Modelinde ise iki girdi ve iki çıktı değişkeni
kullanılarak on iki büyükşehir belediyesi incelenmiştir. Frontier Analyst
Professional version 3.0 yazılımı ile VZA sonucunda modellerin elde edilen potansiyel
iyileştirme oranları ve referans kümeleri Ek’lerde ayrıntılı olarak verilmiştir.
Çalışmanın ikinci aşamasında, oluşturulan hizmet modelleri kapsamında, ele alınan
on altı büyükşehir belediyesinden hizmetlerini en az maliyetle hangilerinin doğru
şekilde yaptığını belirlemek amacıyla maliyet etkinlik oranları hesaplanmıştır. Böylelikle
çalışmanın ilk kısmında farklı hizmet birimleri için etkinlik oranları belirlenen
büyükşehir belediyelerinden etkin olanların maliyette de etkin olup olmadıklarının
belirlenmesi, etkin olmayanların ise etkin konuma yükseltilebilmeleri için maliyetlerde
ne oranda bir artışın gerektiği ve bağlı olarak devlet tarafından öncelikli olarak
destek sağlanması gereken belediyeler konusunda bilgilere ulaşılmıştır.
Maliyet Etkinlik Analizi için, öncelikle her bir büyükşehir belediyesinin cari harcamaları,
yatırım harcamaları ve transfer harcamalarının toplamını ifade eden toplam
maliyet değerleri, modellerin her birindeki tüm büyükşehir belediyelerinin
toplam maliyeti içerisindeki oranı şeklinde Eşitlik 1’deki gibi ifade edilmiştir.

i.belediyenin maliyet oranı = i.belediyenin maliyeti / toplam maliyet                           (1)           

Büyükşehir belediyelerinin Eşitlik 1.’e göre hesaplanan maliyet oranları, ilgili model
bazındaki etkinlik skorlarına Eşitlik 2’de ifade edildiği gibi oranlanmıştır.

i.belediyenin maliyet etkinlik oranı = i.belediyenin maliyet oranı / i.belediyenin etkinlik oranı                         (2)

 

Maliyet Etkinlik Analizi sonucunda elde edilen maliyet etkinlik oranları, ilgili belediyelerin
ele alınan hizmetler kapsamında, bir birim etkinlik artışına karşılık maliyetlerindeki
artış oranlarıdır. Böylelikle düşük maliyet etkinlik oranları, ilgili belediyenin
etkinliğini bir birim artırabilmek için yapılması gereken harcama miktarının
düşük olacağını gösterirken; yüksek maliyet etkinlik oranları ise ilgili belediyenin
etkinliğini bir birim artırabilmek için yapılması gereken harcama miktarının da
yüksek olması gerektiğini göstermektedir. Böylelikle devlet tarafından belediyelere
tahsis edilecek olan kaynakların kıt kaynak özelliği göstermesi durumunda, öncelikle
etkinliğin çok daha az maliyetlerle sağlanabileceği, başka bir deyişle düşük
maliyet etkinlik oranına sahip belediyelere öncelik tanınması gerekmektedir.
Maliyet Etkinlik Analizi uygulamasında, verilerin temin edildiği 2004 yılında milyon
TL cinsinden ifade edilmiş olan maliyet değerlerinden altı sıfır atılarak günümüz
para birimi cinsinden TL’ye çevrilmiştir. Tablo 2’de dört hizmet modelindeki etkinlik
ve maliyet etkinlik oranlarına göre büyükşehir belediyelerinin almış olduğu değerler
özet şeklinde sunulmuştur.


Tablo 2. Büyükşehir Belediyelerinin Hizmet Modelleri Kapsamında Etkinlik ve Maliyet
Etkinlik Oranları

Büyükşehir Belediyelerinin Hizmet Modelleri Kapsamında Etkinlik ve Maliyet Etkinlik Oranları

 

VZA sonuçlarına göre, mali hizmetler bakımından etkin ve en fazla referans alınan
belediye olarak ortaya çıkan Bursa, İzmir, Sakarya, Mersin ve Diyarbakır Büyükşehir
Belediyeleri’nin maliyet etkinlik oranlarına bakıldığında sırasıyla %2,97, %7,96,
%0,89, %1,19 ve %1,10 olduğu görülmektedir. Erzurum Büyükşehir Belediyesi mali
hizmetleri doğru şekilde sunan bir belediye olmasına rağmen, söz konusu beş belediye
referans sıklıkları bakımından Erzurum’a göre mali bakımdan daha güçlü
yapıdaki belediyelerdir. Maliyet Etkinlik Analizi sonucunda ise, Erzurum Büyükşehir
Belediyesi bu beş belediyeden daha düşük bir maliyet etkinlik oranına sahip
olarak, maliyette en etkin belediye olmuştur. Diğer bir ifadeyle, Erzurum Büyükşehir
Belediyesi’ni mali hizmetlerinde daha fazla referans alınan ve daha güçlü faaliyet
yapısına sahip bir belediye durumuna getirmek için, maliyetlerde %0,58 gibi
diğer tüm belediyelerden oldukça düşük bir maliyet artışına katlanmak gerekmektedir.
Su ve kanalizasyon hizmetlerini başarılı bir şekilde yürüterek, ilgili hizmet biriminde
başarısız olan çoğu belediyeye referans olan Antalya, İstanbul, Diyarbakır, Konya
ve Kayseri Büyükşehir Belediyeleri’nin maliyet etkinlik oranları %4,00, %42,91,
%1,10, %2,37 ve %1,65’dir. Bu beş belediye; kanalizasyon ve toplam içme suyu
şebeke uzunluğu, günlük su kapasitesi ve içme suyunda çalışan personel sayılarından
oluşan mevcut kaynaklarını minimum kılarak en çok abone sayısına ve yıllık
toplam su tüketimine ulaşan belediyelerdir. Dolayısıyla mali hizmetlerde olduğu
gibi su ve kanalizasyon hizmetlerine ait faaliyetlerde de etkin olan Erzurum Büyükşehir
Belediyesi’ne göre daha güçlü yapıdaki belediyeler olarak ortaya çıkmışlardır.
Buna karşılık, Maliyet Etkinlik Analizi sonucunda Erzurum Büyükşehir Belediyesi,
bu başarıyı en az maliyetle sağlayabilen belediye olmuştur.
Çöp hizmetlerinde Kayseri, İstanbul, Ankara ve Sakarya Büyükşehir Belediyeleri,
ilgili hizmete ait faaliyetleri en doğru şekilde sunan ve bağlı olarak referans sayıları
en yüksek olan belediyelerdir. Söz konusu belediyelerin maliyet etkinlik oranlarının
ise sırasıyla %1,86, %48,47, %23 ve %1,01 olduğu görülmektedir. Erzurum Büyükşehir
Belediyesi ise VZA sonucunda etkin bir belediye olarak ortaya çıkmasına
rağmen, diğer dört belediye Erzurum’la karşılaştırıldığında, daha az sayıda çöp
aracı ve çöp personeli kullanarak daha fazla çöp toplayan; çöp hizmetlerine ait
faaliyet yapıları çok daha güçlü olan belediyeler olmuşlardır. Maliyet Etkinlik Analizi
sonucunda ise Erzurum Büyükşehir Belediyesi, maliyette en etkin olan belediye
olarak ortaya çıkmıştır. Diğer bir ifadeyle, ilgili faaliyetlerdeki etkinliği çok daha az
harcama ile sağlayabilen Erzurum Büyükşehir Belediyesi, çöp hizmetlerinde daha
güçlü olmak için diğer tüm belediyelerden daha az mali desteğe ihtiyaç duymaktadır.
Yol onarımında çalışan personel sayısı ile harcanan asfalt miktarını minimum tutarak
asfalt yolları ile onarımını yaptığı yollarının uzunluklarını en fazla artıran İzmir, Antalya ve Ankara Büyükşehir Belediyeleri’nin maliyet etkinlik oranlarına bakıldığında,
bunu yüksek maliyetlere katlanarak gerçekleştirdikleri görülmektedir. Özellikle
Ankara ve İzmir Büyükşehir Belediyelerinin söz konusu yüksek maliyet etkinlik
oranlarına karşılık, yol asfalt hizmetlerini doğru şekilde gerçekleştiremeyen (etkin
olmayan) Sakarya Büyükşehir Belediyesi ise, etkinliğin sağlanabilmesi için en az
harcamanın yapılması gereken maliyette en etkin belediye olmuştur. Diğer bir
ifadeyle, Sakarya Büyükşehir Belediyesi’ni referans kümesinde yer alan belediyeler
gibi, yol asfalt hizmetlerinde etkin bir belediye durumuna getirmek için maliyetlerde
%1,40 gibi diğer tüm belediyelerden oldukça düşük bir harcamanın sağlanması
gerekmektedir.
4. Değerlendirme ve Sonuç
Türkiye’deki on altı büyükşehir belediyesinin ele alınan modeller kapsamında performans
düzeylerinin belirlenerek maliyet etkinliklerinin hesaplandığı bu çalışmada,
devlet tarafından kaynakların büyükşehir belediyelerine dağıtımında, hangi
belediyelere hangi hizmetler kapsamında öncelik tanınması gerektiğinin belirlenmesine
yönelik önerilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda öncelikle,
büyükşehir belediyelerinin maliyet etkinlik oranlarının hesaplanmasında kullanılmak
üzere performans düzeyleri ölçülerek etkinlik skorları elde edilmiştir. Etkinlik
skorları elde edilen belediyelerin, ele alınan yıl içerisindeki toplam maliyet değerleri
ilgili modellerde yer alan tüm büyükşehir belediyelerinin toplam maliyetine
oranlanarak her bir belediyenin maliyet oranları elde edilmiştir. Bu maliyet oranlarının,
ilgili hizmet modeline göre elde ettiği etkinlik skorlarına oranlanması ile ulaşılan
maliyet etkinlik oranlarına bağlı olarak da ilgili hizmetler bakımından etkin
olmadığı belirlenen belediyelerden hangilerindeki etkinliğin daha az harcama ile
sağlanabileceği konusunda bilgilere ulaşılmıştır.
Çalışmadan elde edilen sonuçlar şu şekilde özetlenebilir:
 Performans ölçümünde etkinlik, maliyet etkinliğini garantilemez.
Elde edilen sonuçlar, etkinlik ölçümünde maliyetler göz önünde bulundurulmadığında,
belediyelerin hizmetlerini doğru olarak gerçekleştirme oranı olan etkinliğin
çok daha yüksek çıkabildiğini göstermiştir. Diğer taraftan bazı hizmetler kapsamında
etkin olmadığı, dolayısıyla söz konusu hizmete ait faaliyetlerini doğru bir
şekilde gerçekleştiremediği belirlenen belediyelerin, maliyette en etkin belediyeler
oldukları görülmüştür. Benzer şekilde etkin olduğu belirlenen bazı belediyelerin ise
maliyette etkin olmadıkları sonucuna ulaşılmıştır. Buna karşılık doğru hizmet sunumu
sağlayamayan bazı belediyelerin, etkinliğin en az maliyetle sağlanabileceği
belediyeler olduğu sonucu, dikkati çeken bir diğer bulgu olmuştur.

 


Sonraki Konu :


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com