» Piyasa etkinliği Nedir ?

Yayinlanma Zamani: 2010-11-05 15:01:00





 

PİYASA ETKİNLİĞİ

 

( MARKET EFFICIENCY)

 

Piyasa etkinliğini ölçmenin bir yolu menkul kıymet fiyatlarını etkileyen mevcut bilgilerin ne tür bilgiler olduğunu belirlemektir. Aşağıdaki Şekil-1 hisse senedi değerlendirmelerine ilişkin bütün bilgileri göstermektedir.

Haugen, Robert, Modern Investment Theory, 1993, s. 634.

 

 

 

Eğer;


  • Piyasaya çok sayıda katılan varsa ve bunlardan hiçbiri piyasayı etkileyecek bir paya sahip değillerse,


  • Menkul kıymetlerle ilgili bilgiler düşük bir maliyetle sağlanabiliyor, ekonomik, politik ve sosyal yapıdaki değişiklikler piyasaya hemen yayılıyorsa,


  • Piyasalarda likidite yüksek, alım-satım giderleri düşükse ve bundan dolayı menkul kıymet fiyatları genel değişmelere kolayca uyum sağlayabiliyorsa,


  • Piyasaların kurumsal yapısı çok gelişmişse,


  • Düzenleyici mevzuat piyasaların istikrarlı çalışmasını sağlıyorsa,


Bu çeşit sermaye piyasaları etkin sayılabilir. Piyasanın etkinliğine inananlar, bir menkul kıymetin herhangi bir andaki fiyatının o menkul kıymetle ilgili bütün bilgileri yansıttığını, piyasada etkinliği azaltan olayların ise piyasanın denge getirisinin üzerinde bir getiri sağlayabilecek alım-satım stratejilerinin geliştirilmesi için yeterli düzeyde olmadığını söylerler.


Mali piyasaların etkinliği teorik çalışmalarda sık sık kullanılan bir özelliktir. Eğer mali piyasalar etkin olarak kabul edilirse, piyasalarda dengenin kurulması, paranın ve riskin fiyatının doğru bir şekilde ortaya çıkması mümkün olur. Etkin piyasalarda yatırımcılara yapacak fazla bir şey kalmaz. Piyasa fiyatları doğru saptandığından yatırımcının yanılması veya başkalarından başarılı olması mümkün değildir. Genel olarak, ekonominin etkin bir şekilde çalışması için mali piyasaların dağıtım etkinliğinin, alış-veriş işlem etkinliğinin ve bilgi etkinliğinin yüksek olması gerekir.


Piyasaların dağıtım açısından etkin olması, bu pazarların parayı, yatırım ve tüketim alanlarına en verimli bir şekilde dağıtması anlamına gelmektedir. Etkin piyasalarda para en verimli yatırım alanlarına tahsis edilir. Yani, yüksek verimlilikle parayı yatırabilecek olan tüm yatırımcılar piyasalardan para temin edebilir. Yüksek verimlilikle para yatırabilecek yatırımcı varken daha düşük verimlilikle para kullanan olmaz.Benzer bir şekilde, etkin piyasalarda tüketim kredileri olarak tahsis edilen paralar da tüketicilerin en yüksek düzeylerde tatmin olmasını sağlar.


Alış-veriş verimliliğinin yüksek olması, piyasalarda tasarrufçunun kazancıyla, para satın alanlara paranın maliyeti arasındaki farkın düşük düzeylerde olması anlamına gelir. Etkin piyasalar vade, miktar ve risk ayarlamalarını en düşük bedellerle gerçekleştirir.

 

Mali piyasaların etkinliğinde en önemli husus bu piyasaların bilgi açısından etkin olmasıdır. Piyasalar etkin olduğunda herkes, hisse senetlerinin fiyatlarını etkileyen tam ve eksiksiz bilgiye sahiptir. Bu nedenle, hisse senedi fiyatları hisse senetleriyle ilgili tüm bilgileri yansıtır. Buna portföy teorisinde “etkin pazar hipotezi” denir. Etkin Pazar hipotezi üç ayrı düzeyde ele alınmaktadır.

 

Piyasadaki Etkinlik Tanımları


Zayıf Formda Piyasa Etkinliği (Weak-Form Efficient Market Hypothesis): Eğer geçmiş fiyat hareketlerine ilişkin bütün bilgiler hisse senedinin cari fiyatına yansımakta ise piyasada zayıf formda etkinlik var demektir. Söz konusu piyasa verileri geçmiş fiyat bilgileri, alış-veriş hacmi bilgileri, en yüksek ve en düşük fiyatlar gibi tüm bilgilerdir. Bu piyasa bilgileri herkesçe kolay elde edilen ve kolaylıkla ve herkesçe bilinen yöntemlerle incelenebilecek yöntemlerdir. Bu bilgiler gelecekteki fiyatlar hakkında bazı ipuçları taşıyorsa, bütün yatırımcılar bu ipuçlarına göre hareket edecektir. Bu nedenle bu ipuçları herhangi bir yatırımcıya diğerlerinden farklı bir kazanç elde etme imkanı sağlamayacaktır. Bu tür piyasalarda, geçmişte gerçekleşen fiyatlarla oluşturulan grafikler ya da bu fiyatlarla yapılan analiz olağanüstü kar sağlanmasında yararlı olamaz.


Yarı Kuvvetli Formda Piyasa Etkinliği (Semistrong-Form Efficient Market Hypothesis): Eğer halka açıklanan bütün bilgiler hisse senedinin cari fiyatına yansıyorsa bu tür piyasadan söz edilir. Yani hisse senedi fiyatlarının piyasa bilgilerine ilave olarak şirketle ilgili tüm kamuya açık bilgileri yansıttığına inanır. Bu piyasada, hisse senedinin fiyat hareketleri, alım satım miktarı, kısa satış miktarı, ortaklığın gelir tablosu, halka açıklanan bilgilerden yararlanılarak olağanüstü kar sağlanması mümkün değildir.


Kuvvetli Formda Piyasa Etkinliği ( Strong-Form Efficient Market): Oldukça aşırı bir görüşü savunmaktadır.Eğer, halka açıklanmayanlar da dahil olmak üzere bütün bilgiler hisse senedinin cari fiyatına yansıyorsa piyasa kuvvetli formda etkindir. Yani, hisse senedi fiyatları şirketle ilgili kamuya açık olmayan bilgileri dahi yansıtmaktadır. Bu piyasada, ortaklıkla ilgili gizli bilgilere sahip olan yöneticilerin ve personelin dahi bu bilgilerden yararlanarak olağanüstü kar sağlamaları mümkün değildir. Bu tür, gözlemlere ve piyasayla ilgili düzenlemelere uymayan bir inançtır. Gelişmiş mali piyasalarda şirket içi bilgilere sahip olanların bu avantajlarını başkalarının aleyhine kullanmalarını önlemek için çok önemli tedbirler alınmıştır. Kamuya açık olmayan şirket bilgilerine sahip olanlara “içerden olanlar” denmektedir. Bunların borsalarda alışverişleri bazı şartlara bağlanmıştır.

 

Bu üç hipotez birbirinden tamamen bağımsız değildir. Yalnızca piyasa etkinliği derecesinde farklılık gösterirler. Bu dereceler aşağıdaki Grafik-1’de gösterilmiştir. Menkul kıymetlerin fiyatları farklı etkinlik dereceleriyle dalgalanır.

Karaşin, Gültekin, Sermaye Piyasası Analizleri, SPK Yayınları No: 4, 1987, s. 95

Tuna, İbrahim, Yatırım ve Portföy Analizi, 1991, s. 175

Tuna, İbrahim, Yatırım ve Portföy Analizi, 1991, s. 175-176

Karaşin, Gültekin, Sermaye Piyasası Analizleri, SPK Yayınları No: 4, 1987, s. 95

Tuna, İbrahim, Yatırım ve Portföy Analizi, 1991, s. 175

Karaşin, Gültekin, Sermaye Piyasası Analizleri, SPK Yayınları No: 4, 1987, s. 96

Tuna, İbrahim, Yatırım ve Portföy Analizi, 1991, s. 176

Karaşin, Gültekin, Sermaye Piyasası Analizleri, SPK Yayınları No: 4, 1987, s. 96

Tuna, İbrahim, Yatırım ve Portföy Analizi, 1991, s. 176

Francis, Jack Clark, Management of Investments, 1988, s. 608

 

 

 


Etkin piyasalarda 2 temel sonuca ulaşılmaktadır:

  • Yatırımcılar hem yatırdıkları paralarının bedelini hem de katlandıkları riskin bedelini elde edeceklerdir.


  • Yok edilebilen riskler bedelsizdir. Yatırımcılar yalnızca sistematik olan, yok edilemeyen risklerin bedelini alacaklardır.

 

Piyasalar etkin olduğunda, paranın ve riskin fiyatları doğru olarak ortaya çıkmaktadır. Bu piyasalarda herhangi bir menkul kıymete yatırım yapıldığında, yatırımcı hem parasının zaman değerini hem de katlandığı riskin bedelini alacaktır. Menkul kıymetler piyasa da yanlış fiyatlandırılamayacaktır. Yanlış fiyatlandırma olduğu takdirde piyasa bu yanlışlığı hemen düzeltecektir. Piyasada fiyat düşük olacak olsa, bu bilgiye sahip olacak yatırımcılar talebi artıracak ve fiyat doğru olan düzeyine yükselecektir. Fiyat yüksek olacak olsa, yatırımcıların bu menkul kıymeti satmaya yönelmeleri fiyatını düşürecektir. Piyasada dengeden sapmalar küçük boyutlarda ve kısa süreler için olabilir.


Portföy kurarak risklerin sistematik olmayan kısmı yok edilebilir. Bu iki nedenden kaynaklanmaktadır. İlk neden dağılma olarak tanımlanabilir. Portföylere çok sayıda senet girdiğinde tek başına herhangi bir menkul kıymetin portföy riskine katkısı önemsenmeyecek düzeylere inecektir. İkinci neden menkul kıymetlerden biri kaybettiğinde diğerinin kazanma şansı olmasıdır. Yani, riskin yok edilebilmesinin ikinci nedeni, yatırımlar arasındaki kovaryansın düşük hatta negatif olabilmesidir.


Pazarlar etkin olduğunda, yatırım kararları fazla uzmanlık gerektirmeyen kararlardır. Temel strateji yok edilebilen risklerin yok edilmesi olmalıdır. Bu da gelişmiş mali piyasalarda çok sayıda menkul kıymete yatırım yaparak sağlanabilir. Hangi menkul kıymete yatırım yapılacağı önemli bir konu değildir. Yok edilebilen riskler yok edildikten sonra katlanılan riskin bedeli alınacaktır. Ne kadar riske katlanılacağı bir sorun olabilir. Bu konuda da çeşitli risk gruplarında portföyler oluşturularak değişik yatırımcıların tercihlerine cevap verilebilir.


Pazarların etkin olduğu veya yeterince etkin olduğu görüşü oldukça yaygındır. Gelişmiş mali piyasalarda endeks portföyleri giderek yatırımcıların ilgi odağı haline gelmektedir. Endeks portföyleri piyasa indeksi oranlarında menkul kıymetlere yatırım yaparak portföy oluşturmaktadır. Bu portföyler oluşturulurken piyasada yanlış fiyatlandırılmış menkul kıymet arayışı söz konusu değildir. Doğrudan doğruya menkul kıymetlere piyasa endeksi oranlarında yatırım yapılmaktadır. Bu portföylerin performansları aktif yönetilen portföylerinkinden geri kalmamaktadır.


Diğer taraftan, pek çok yatırımcı ve yatırım uzmanı aktif portföy yönetimine inanmaktadır. Bu görüşe göre, aktif portföy yönetimiyle piyasa başarısından daha fazla kazanç elde etmek mümkündür.


MENKUL KIYMETLER PİYASALARIN ETKİN OLMASININ SEBEPLERİ


Etkin Piyasalar Hipotezi menkul kıymetler piyasası dışındaki tüm piyasalarda uygulanabilecek geniş bir kavram olmasına rağmen menkul kıymetler piyasasının sahip olduğu belirgin karakteristik özellikler sebebiyle bu piyasanın diğerlerinden daha etkin olduğu söylenebilir. Bunun sebepleri aşağıdaki gibi özetlenebilir:


1. Hisse senetleri organize olmuş bir piyasada işlem görürler. Organize piyasalarda alım-satım emirleri anında değerlendirilir ve bu sebeple çok kısa sürede ortaya çıkan yeni bilgiyi içeren yeni talebin fiyatta yarattığı değişiklik anında gözlenebilir.


2. Menkul kıymetler piyasasında daha fazla kâr için birbiriyle rekabet halin de olan çok miktarda oyuncu mevcuttur. Bireysel yatırımcılar ve kuruluşlar piyasa koşullarından daha çok faydalanıp çıkarlarını maksimize etmek için ortamdaki mevcut tüm bilgiyi kullanmak isterler. Oyuncular arasındaki bu rekabet menkul kıymetler piyasasındaki araçların tüm bilgiyi anında yansıtmasını sağlar. Bu proses sırasında piyasanın etkinliğini azaltacak bazı gelişmeler de yaşanabilir. Bu etkinsizlikten yararlanıp az da olsa üstün kazanç elde edilebileceğini düşünen yatırımcıların varlığı bilginin kullanımını hızlandıracağından etkinliğin de bir ölçüde artmasını sağlar.


3. Menkul kıymetler piyasasında bilginin yayılımı için yasal ve etik baskılar mevcuttur. Şirketler hakkındaki bilginin temel kaynağı kurumların açıkladığı ara dönem ve yıllık muhasebe verileridir. Bu bilgileri içeren raporların basılması ve dağıtılması üst piyasa düzenleyicilerinin üst düzey denetimindedir.


  Etkin piyasaların varlığı, bu tip piyasaların kıt kaynakların dağılımını optimal hale getireceği için toplum refahını arttırma bakımından istenen bir durumdur. Menkul kıymetlerin fiyatları mevcut ve erişilebilir bilgiye dayanarak birbirine göre doğru ve adaletli olarak belirlendiğinde, kıt kaynakların etkin ve optimal dağılımı gerçekleşmiş olacağından refah artışı da mümkün olur. enm.blogcu.com.Bunun ötesinde, etkin bir piyasada hiçbir gerçek ya da tüzel yatırımcı diğerine göre daha dezavantajlı değildir çünkü kimsenin sahip olmadığı bilgiye sahip olanlar haricinde, bilgiye normal yollardan ulaşanlar diğerlerine üstünlük sağlayamazlar. Bu üstün özelliklerinden dolayı menkul kıymetler piyasası diğerlerine göre daha etkindir denilebilir. Ancak yine de piyasada etkinsizlik yaratan sebepler mevcuttur.


PİYASALARIN ETKİN OLMAMASININ SEBEPLERİ


Genel olarak piyasaların etkin olmamasına neden olan birkaç sebep de mevcuttur:


  1. Her ne kadar piyasalar yayımlanan finansal raporlara önem verip onları değerlendirmeye çalışsa da bazı yatırımcılar bu raporların taşıdığı bilgi içeriğini yorumlayıp değerlendirmede yetersiz kalırlar. Bu eksik değerlendirme ve yorumlamanın sebebi olarak, piyasanın diğer profesyonel yatırımcılara göre finansal verileri analiz etme ve yorumlama konusunda göreli olarak daha kısıtlı yeteneğe sahip amatör yatırımcıları da içerdiği gerçeği gösterilebilir.


  1. Verinin ve bilginin elde edilmesi maliyetli olabilir. Hatta halka açık verilerin tüm yatırımcılar tarafından erişilebilir olmaması sebebiyle menkul kıymet fiyatları yeni bilgi içeriğini tam olarak yansıtmayabilir.


  1. Hisse senedi piyasası işlemleri de piyasanın etkinliğini kaybetmesine sebep olabilir. Eğer tüm yatırımcıların hisse sendi piyasasına anında erişimi mümkün değilse bu yatırımcıların piyasa fiyatına verecekleri tepki yatırımcılar piyasaya ulaşana kadar gecikecek, bu da etkinsizliğe yol açacaktır.


  1. Piyasada spekülatif kâr elde etmek amacında olan kişilerin varlığı da piyasa etkinliğini engelleyebilir. Bu gibi profesyonel yatırımcılar mevcut veriye tam olarak ulaşabilecek olmalarına rağmen ulaştıkları bu verileri kendi çıkarları için bilginin içeriği yönünde değil de aksi yönde kullanarak kısa vadede spekülatif kazanç elde etmeye çalışabilirler. Bu da etkinsizliğe yol açar.


Yukarıda bahsedilen potansiyel etkinliği engelleyici sebepler az ya da çok bütün piyasalarda yer alırken İMKB gibi gelişmekte olan piyasalarda varlıklarını fazlasıyla göstermektedirler. Ancak İMKB’nin etkin olmayan bir piyasa olduğu sonucuna tanıma bakarak varırken dikkatli olmamız gerekir. Bunun yerine araştırma yaparken fiyat oluşum prosesi sırasında etkinsizliğe yol açması mümkün olan potansiyel kaynakların etkilerini dikkate almalıyız.


TÜRKİYE’DE PİYASALARIN DURUMU


Türkiye’de piyasalar hızla gelişmektedir. Bu piyasalar etkin piyasalar değildir. Türkiye’de sistematik olmayan şirket hisse senetlerine özgü riskler önemli boyutlardadır. Bu riskler portföy oluşturularak yokedilebildiğinden portföy oluşturmak veya portföy katılım belgelerine yatırım yapmak yatırımcılar açısından daha uygundur. Yatırım fonlarına yatırım yaparak yatırımcılar gereksiz yere, bedelini almadan risk taşımayacaklardır. Sistematik olmayan risklerin yok edilmesinde iyi dağılmış portföy oluşturmak kadar, portföye girecek senetler arasındaki kovaryansların incelenmesi ve düşük veya negatif kovaryanslardan yararlanılması önemlidir.



KAYNAKLAR


  • Tuna, İbrahim, Yatırım ve Portföy Analizi, 1991.

  • Karaşin, Gültekin, Sermaye Piyasası Analizleri, SPK Yayınları, Yayın No: 4, 2. Baskı, Ankara, 1987

  • Francis, Jack, Management of Investments, 2. Edition, McGraw-Hill Publishing Company, 1988.

  • Haugen, Robert, Modern Investment Theory, 3. Edition, Prentice-Hall International, Inc., 1993.

  • Zümbülcü, Noyan, Etkin Piyasalar Hipotezi, Tez, 2001.

Tuna, İbrahim, Yatırım ve Portföy Analizi, 1991, s. 177

Zümbülcü, Noyan, Etkin Piyasalar Hipotezi, Tez, 2001.

Zümbülcü, Noyan, Etkin Piyasalar Hipotezi, Tez, 2001.


Sonraki Konu :


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com