» Saglık Isletmelerinde Maliyet Analizi -1

Yayinlanma Zamani: 2011-12-28 05:19:00





SAĞLIK İŞLETMELERİNDE MALİYET ANALİZİ: KARAMAN DEVLET HASTANESİNDE BİRİM MUAYENE MALİYETLERİNİN HESAPLANMASI
Doç. Dr. Fehmi KARASİOĞLU(∗)
Arş. Gör. Alper Veli ÇAM(∗∗)
Özet
Bir mal ya da hizmetin maliyetinin sağlıklı bir şekilde hesaplanması, sadece maliyetlerin kontrolünde ve denetiminde değil, aynı zamanda kaynakların etkin dağılımında rol oynar. Sağlık hizmetleri sunan sağlık işletmelerinde yapısal özelliklerine göre çok çeşitli maliyet merkezleri oluşmakta ve bu durum maliyetlerin tam olarak hesaplanmasını güçleştirmektedir. Özellikle kâr amacı gütmeyen devlet hastanelerinde maliyet hesaplamalarının yetersizliği, kaynakların etkin kullanılmamasına ve maliyet kontrolünün kaybedilerek devletin yükünün artmasına neden olmaktadır.
Bu bağlamda, hastanelerdeki sağlık hizmetlerinin başında muayene hizmetleri gelmektedir ve birim muayene maliyetlerinin hesaplanması son derece önemlidir. Çalışmamızda bir hizmet işletmesi olan hastanelerin maliyet unsurları ve maliyetleri incelenerek, Karaman Devlet Hastanesi Kardiyoloji Bölümü’nün muayene hizmetlerinin faaliyet esasına dayalı birim maliyetinin hesaplamasına yönelik uygulamanın sonuçları sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler : Muayene maliyetleri, maliyet kontrolü, faaliyet tabanlı maliyetleme
Abstract
Perfect calculation of a goods or services costs play a role not only cost controls and auditing but also effective source allocation. Wide range cost centers are constituted according to structured properties of health organizations and this is makes difficult to calculate the costs perfectly. Especially in the non-profit state hospitals, the deficiency of calculating the costs is caused to lost the cost control and rise of state’s workload and effective usage of sources.
In this case, the examination services head health services in hospitals and calculating of unit examination costs are extremely important. In this paper, hospital’s cost elements and costs are analyse and the result of application which is based on activitiy cost calculating in Karaman State Hospital Cardiology Section examination services is presented.
Key Words : Examination costs, cost control, activity based costing
GİRİŞ
İşletme yönetimleri bir mal ya da hizmetin müşteriye sunumunda doğal olarak maliyetlerini bilmek isteyeceklerdir. Tam ve sağlıklı bir maliyetleme, bir mal ya da hizmetin üretim öncesi faaliyetlerden başlayarak nihai tüketiciye ulaşıncaya kadarki süreçte şekillenir. Bu süreç içerisinde faaliyetlerde meydan gelecek değişiklikler ürünün maliyetini hiç şüphesiz olumlu ya da olumsuz yönde etkileyecektir. İşletme yönetimi ise bu süreçteki faaliyet üzerinde gerekli kontrolü sağlayarak maliyetlerini azaltmayı tercih edeceklerdir.
Bir hizmet işletmesi olan ve sağlık hizmetleri sunan kamu hastanelerinde ise durum biraz farklıdır. Kamu hastaneleri kâr amacı gütmeyen kuruluşlar olduğundan ve faaliyetler bakanlığa bağlı olarak şekillendiğinden hastane yönetimleri hizmet üretiminin maliyetinin tam olarak bilemeyebilirler. Bunun aynında sağlık hizmetlerinin maliyetlerinin tam olarak hesaplanması oldukça yoğun bir çalışma ve zaman gerektirmektedir. Kamu hastanelerinde yönetimin asıl amacı sağlık hizmetlerin kusursuz verilebilmesi için gerekli koordinasyonu sağlamaktır. Bunun yanında kaynakların etkin kullanımını da şüphesiz yönetimin görevleri arasındadır. İster kâr amaçlı olsun ister olmasın tüm hastanelerde sağlık hizmetlerin bir maliyeti vardır ve bu maliyetin bilinmesi kaynakların etkin dağılımında, maliyetlerin kontrolünde ve verimliliğin arttırılmasında son derece önemlidir.
Çalışmamızda, Karaman Devlet Hastanesi Kardiyoloji bölümünde muayene maliyetlerinin yapısı incelenerek faaliyet esasına dayalı olarak birim muayene maliyetleri hesaplanmıştır. Bu maliyetlerin bilinmesi, maliyetlerin yapısının ortaya çıkması, muayene maliyetlerin kontrol altına alınması ve gerekli düzenlemelerin yapılarak hastanelerin tüm maliyetlerinin denetim altında tutulmasında önemli rol oynayacaktır.

(∗ )Selçuk Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi.
(∗∗ )Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi.

1. KAYNAK OLUŞUMU ve MALİYET AÇISINDAN SAĞLIK İŞLETMELERİ
Sağlık işletmeleri çok çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulabilir. Hizmet türleri, büyüklükleri, çalışma alanları, yapıları gibi bir çok açıdan sağlık işletmelerini sınıflandırmamız mümkündür. Sağlık işletmeleri kaynak oluşumu ve maliyet açısından incelemeden önce, sundukları hizmet türlerine göre bir sınıflandırma yapmamız çok daha faydalı olacaktır. Sundukları hizmet türlerine göre sağlık işletmeleri ve kurumlarının sınıflandırılması Tablo 1’de gösterilmiştir.
Tablo 1: Sağlık İşletmelerinin Hizmet Türüne Göre Sınıflandırılması

Sağlık İşletmelerinin Hizmet Türüne Göre Sınıflandırılması
HİZMET TÜRÜ
KURUMLAR
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Sağlık Ocağı
Ana Çocuk Sağlığı Merkezleri
Halk Sağlığı laboratuarları
Gezici Sağlık Ekipleri
Çevre Sağlığı Birimleri
Tedavi Edici Sağlık Hizmetleri
Özel Muayenehaneler
Hastaneler
Ayaktan Cerrahi Bakım Merkezleri
Rehabilitasyon Hizmetleri
Rehabilitasyon Merkezleri
Rehabilitasyon Klinikleri
Özel Muayenehaneler
Hemşirelik Bakım Merkezleri
Evde Bakım
Sağlığın Yükseltilmesi Hizmetleri
Sağlık Eğitim Birimleri
Fitness Centers
Kaynak: (Kavuncubaşı, 2000: 28).
Koruyucu sağlık hizmetleri sağlığın korunması ve hastalıkların önlenmesi için verilen hizmetleri kapsarken, tedavi edici sağlık hizmetleri kişinin sağlığının bozulmasından dolayı hasta sıfatıyla almış olduğu hizmetleri kapsamaktadır. Rehabilitasyon hizmetleri ise, hastalık ve kazalara bağlı olarak gelişen kalıcı bozukluklar ve sakatlıkların günlük hayatı etkilemesini engellemek ya da etkisini azaltmak için bedensel ve ruhsal yönden destek veren ve düzenlenen sağlık hizmetlerini kapsamaktadır. (Hayran, 1977: 18) Tüm bu hizmetleri gerçekleştirecek sağlık sektöründeki sağlık işletmelerinin yapıları, maliyetleri ve kaynakları birbirlerinden doğal olarak farklı olacaktır. Koruyucu sağlık hizmetleri genel olarak kamu kaynaklı işletmelerde verilmekteyken, tedavi edici sağlık hizmetleri gerek kamu gerekse özel sektör kaynaklı olarak sunulmaktadır. Maliyetler açısından da birbirinden farklı durumlar söz konusudur. Örneğin, hastane işletmelerin bir çoğu yataklı hasta kabulü gerçekleştirdiğinden, sağlık hizmetinin yanında, oteller gibi konaklama hizmeti de vermektedir. Doğal olarak bir sağlık ocağı ile bir hastanenin maliyet yapısı birbirinden farklı olacaktır. Bunun yanında kamu hastanelerinde bağışlar oldukça fazla gerçekleşmektedir. Bu bakımdan bakıldığında da kamu ve özel sektör hastaneleri kaynak oluşumu bakımından farklılıklar göstermektedir.
Maliyetlerin ve kaynakların oluşumu sağlık ekonomisi olarak adlandırdığımız sağlık hizmetleri ekonomisinin temel taşlarını oluşturmaktadır. Sağlık ekonomisi çok hızlı büyüyen bir ekonomi olarak günümüzde yerini almıştır. Sağlık ekonomisinin gelişiminde önemli rol oynayan unsurların başında sağlık sektörünün giderek daha fazla kaynak kullanılan bir sektör olması gelmektedir. Bunun başlıca nedenleri şu şekilde sıralanabilir (Bilgi Yönetimi, 2007):

- Sağlık bilincinin yükselmesine bağlı olarak sağlık hizmeti talebinin artması,
- Ortalama yaşam süresinin uzaması sonucu toplumların yaşlanması,
- Tıp ve sağlık bilimleri alanında kullanılan teknolojinin gelişmesi ve giderek daha pahalılaşması,
- Bulaşıcı hastalıkların azalması, yerine uzun seyirli kronik hastalıkların artması,
- Yeni yapılan yasal düzenlemeler.
Bu ve benzeri nedenlerin ortaya çıkardığı harcama artışları, sağlık sektöründe kullanılan kaynakların alternatif maliyetlerini yükseltmiştir. Bunun sonucunda sağlık alanında kaynakların etkin kullanılıp kullanılmadığı ve etkinliğin ölçümü daha önemli bir hale gelmiştir. Örneğin sağlık işletmeleri arasından büyük paya sahip olan ve sağlık hizmeti üretimi yapan hastaneler, gerek iş gücü maliyetleri, gerekse ilk kuruluş aşamasındaki bina ve tıbbi donanım maliyetleri ve sonrasında kullanılan tıbbi malzemelerin maliyetleri açısından sermaye yoğun işletmelerdir (DEÜ, 2005).
Ülkemizde de sağlık hizmetleri sektöründe son yıllarda önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bir yandan sayısı hızla artan özel sağlık kurumları nedeniyle rekabet artmakta; diğer yandan yapılan yasal düzenlemeler sonucunda, hastaların özel sağlık kuruluşlarından ve kamuya ait diğer sağlık kurumlarından sağlık hizmetleri almalarının yolu açılmıştır. Ayrıca, üniversite hastanelerinde olduğu gibi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı’na bağlı sağlık kurumlarında da hizmet sağlayıcıların döner sermaye gelirlerinden yararlanabilmelerine imkan sağlanmaya başlanması sağlık sitemindeki diğer önemli bir gelişmedir (Dursun ve Merçi, 2004: 1). Tüm bu gelişmelere paralel olarak hastanelerin maliyet unsurları da çeşitlenmeye ve değişmeye başlamıştır.
1.1. SAĞLIK İŞLETMELERİNDE MALİYET UNSURLARI
Faaliyet türü, amacı ve yapısı ne olursa olsun her işleme maliyetlerini ve gelirleri etkin bir şekilde kontrol altında tutmak zorundadır. Kâr amacı gütmeyen devlet hastaneleri açısından da bu şekilde düşünülmelidir. Devlet hastanelerinde de diğer kurumlarda olduğu gibi sağlık hizmetlerinde kullanılan kaynakların maliyetlerin ve ortaya çıkardığı faydaların karşılaştırılması sağlayacak bir sistemin uygulanması gerekmektedir. Bu açıdan bakıldığında hasta odaklı çalışan bir kurumda yapılan her bir işlemin ve kullanılan her bir malzemenin hasta ile birlikte senkronize bir şekilde hareketinin izlenmesi hem malzeme yönetimi, hem de maliyet yönetimi açısından oldukça önemlidir (DEU, 2005: ).
Bir mal veya hizmetin maliyeti, onu elde etmek için elden çıkarılması gereken mal veya hizmetlerin veya kullanılan kaynakların tamamıdır (Uz, 2007). Hastanelerde maliyetlerin sağlıklı bir biçimde hesaplanabilmesi için maliyet ortaya çıkaran unsurların iyi belirlenmesi gerekmektedir. Maliyetleri işletme yapısı altında sınıflandırmaya tabi tutarak incelemek ve maliyet unsurlarının içeriğini belirlemek, maliyetlerin denetim altında tutulması ve zamanında müdahaleler için çok önemlidir.
Hastanelerde genel olarak maliyet unsurları Tablo 2’de gösterilmiştir.
Tablo 2’de hastanelerdeki maliyet unsurları ile ilgili maliyetler sınıflandırılmıştır. Sağlıklı bir maliyet kontrolünün yapılabilmesi için maliyet unsurlarının ve içeriklerinin iyi belirlenmesi gerekmektedir. Bu şekilde maliyetlerin sınıflandırılması uygulanacak maliyet muhasebesi sitemlerinde de büyük kolaylıklar sağlayacaktır.

Tablo 2 : Hastanelerde Maliyet Unsurları ve Maliyetler

 


MALİYET UNSURLARI
MALİYETLER
Direkt personel
Doktor ve hemşire maaşları ve döner sermayeden aldıkları pay
Tıbbı sarf malzeme
Tıbbi ilk madde ve malzeme
Genel sarf malzeme
Genel ilk madde ve malzeme
İlaç giderleri
Her türlü ilaç ve benzeri malzeme (serum vb..)
Endirekt personel
Temizlik, güvenlik, hasta bakıcı, tıbbi sekreterler, idari işler, şoför ve benzeri diğer personel giderleri
Isınma
Her türlü ısınma cihazları giderleri
Enerji
Kullanılan makine ve teçhizat enerji giderleri, her türlü aydınlatma giderleri
Yolluklar
Hastane tarafından görevlendirilmiş personele ait süreli ve gezici yolluk giderleri
Endirekt üretim
Bina, makine ve teçhizat amortismanları, düzenli bakım onarım giderleri, haberleşme giderleri ve diğer çeşitli giderler
Dış kaynak kullanımı (Outsourcing)
Hastane yapısına göre yemekhane giderleri, temizlik ihtiyacı veya dışardan sağlanan güvenlik hizmetleri ve benzeri.
Yatak hizmetleri
Hasta ve refakatçisi için her türlü yatak maliyetleri (yataklı sağlık hizmeti veren hastanelerde)
1.2. SAĞLIK İŞLETMELERİNDE FAALİYET TABANLI MALİYET SİSTEMİNİN KURULMASI
Hastane işletmelerinin istenilen düzeyde faaliyet göstermemesi maliyetlerde istenmeyen artışlara neden olmaktadır. Özellikle talebin yüksek olduğu ve tek vardiya sistemi ile çalışan hastanelerde muayene, tetkik ve tedavi süreleri maliyetlerin artmasına neden olmaktadır (Canaktan, 2005:13). Maliyetlerin tam olarak hesaplanabilmesi için geleneksel yöntemlerle sistematik yaklaşımlardan uzak maliyet hesaplamaları yerine etkin maliyet bilgisini verecek sistematik yaklaşımların kullanılması gerekmektedir (Yükçü, 2000: 24). Bu amaçla değişen yönetim ve maliyet muhasebesi uygulamaları çerçevesinde hizmet sunabilecek kaliteli bilgileri zamanında sağlamak amacıyla yeni sistemler ve anlayışlar geliştirilmiştir (Türk, 2000: 38). Faaliyet tabanlı maliyetleme sistemi de bu yeni sistemlerden biri olarak literatürde yerini almıştır.
İşlem bazında maliyetleme (transaction based costing) olarak da adlandırılan faaliyet tabanlı maliyetleme sisteminin amacı; bazı maliyet türlerinin üretim hacmine bağlı olmaksızın
çok daha kolay saptanabileceğinden hareketle, üretilen mamul ve hizmet maliyetlerinin sağlıklı saptanabilme düzeyinin yükseltilmesidir (Karacan ve Aslanoğlu, 2005: 19). Faaliyet tabanlı maliyet siteminin temelinde işletmenin faaliyetlerden oluşan bir bütün olduğu mantığı yatmaktadır (Kaygusuz, 2007: 140).
Genel üretim giderlerinin ürünlere yüklenmesinde tek bir yükleme oranı yerine faaliyetlerle ilişkili birden çok yükleme oranı kullanılması hesaplanan maliyetlerin gerçekçiliği açısından oldukça önemlidir (Banar vd, 2003: 122). Örneğin aydınlatma giderlerinin metrekare dağıtım anahtarına göre hesaplanması yerine, kw saat maliyet etkeni kullanılarak dağıtılması daha sağlıklı sonuçlar verecektir. Faaliyet esasına dayalı maliyetleme sisteminde her bir endirekt faaliyetler için gerçek ölçüt kullanıldığından maliyetler arasındaki sapmalar ortadan kaldırılabilmektedir (Ergun ve Karamaraş, 2002: 97).
Faaliyet tabanlı maliyetleme sisteminde sağlıklı maliyet rakamlarına ulaşabilmek için faaliyetlere bağlı maliyet havuzları oluşturulmaktadır. İşletme büyüklüklerine göre faaliyet sayıları artacağından maliyet havuzları da genişleyecektir. Bu bağlamda benzer nitelikteki faaliyetlerin aynı havuzda toplanması maliyetlerin hesaplanmasını kolaylaştıracaktır. (Gürsoy, 1999: 239)
Faaliyet tabanlı maliyetleme sistemi bir taraftan maliyetler hakkında daha doğru bilgiler sağlarken diğer taraftan maliyetlerin kaynakları hakkında da önemli bilgiler sunmaktadır (Otlu ve Karaca, 2006: 144). Bu açıdan değerlendirildiğinde kapsamlı faaliyetleri içeren hastanelerde bu sistemin uygulanması sağlıklı maliyet bilgilerin elde edilmesinde büyük rol oynayacaktır.
Bu açıklamalardan anlaşılacağı gibi maliyet yönetiminde en önemli konuların başında faaliyetler gelmektedir. Dolayısıyla işletmenin belli başlı faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi için tüketilen kaynakların maliyetini ölçmek, maliyet yönetimin en önemli amaçlarından biri olarak ortaya çıkmaktadır (Şakrak, 2003: 3).
Hizmet işletmelerinde fabrika düzeyindeki maliyetler olarak tanımlanan dolaylı genel üretim maliyetlerinin toplam genel üretim maliyetleri içerisindeki payı fazla olduğundan hizmet işletmelerinde faaliyet tabanlı maliyetle uygulaması oldukça zordur. Ayrıca hizmet işletmelerinde verilen hizmetin nitelik ve niceliğinin standartlaştırılmasının zorluğu faaliyet tabanlı maliyetleme uygulamasını zorlaştıran diğer bir olgudur (Gürsoy, 1999: 242). Tüm bu zorluklara rağmen sağlık işletmelerinde birim maliyetlerin hesaplanmasına faaliyet esasının kullanılması geleneksel şekilde yapılan maliyetlemeden daha gerçekçi sonuçlar ortaya çıkaracaktır. Çalışmamızın bundan sonraki bölümünde faaliyet esasına göre birim maliyetlerin hesaplanmasına ilişkin gerçek verilere dayalı bir uygulamanın sonuçları sunulmuştur.

Sonraki Konu :

 


Duyuru

Facebook sayfamiza üye olun


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalismalari devam etmektedir.
Görüs ve önerilerinizi bizimle paylasabilirsiniz ! mail adresimiz : endustrimuhendisligi@hotmail.com